دکتر رضا صائبی رادمتخصص مغز، اعصاب و ستون فقرات
مغز و اعصابروش درمانی

رادیوتراپی در تومورهای مغزی؛ انواع، مراحل انجام و عوارض

رادیوتراپی تومور مغزی روشی است که با استفاده از پرتوهای پرانرژی به DNA سلول‌های توموری آسیب می‌زند و رشد آنها را متوقف می‌کند. بسته به نوع و محل تومور، درمان می‌تواند با IMRT، VMAT، SRS، Gamma Knife، CyberKnife یا پرتودرمانی کل مغز انجام شود.

رادیوتراپی تومور مغزی و انواع پرتودرمانی مغز

نویسنده

مهدی غلامپور

پژوهشگر نوروساینس و عضو تحریریه وبسایت دکتر رضا صائبی راد

بازبینی پزشکی

دکتر رضا صائبی راد

جراح مغز و اعصاب




رادیوتراپی چیست؟

رادیوتراپی یا پرتودرمانی یکی از روش‌های اصلی درمان بسیاری از تومورهای اولیه مغز و متاستازهای مغزی است. در این روش از پرتوهای یونیزان پرانرژی برای آسیب رساندن به ماده ژنتیکی سلول‌های توموری و کاهش توان رشد و تقسیم آن‌ها استفاده می‌شود.

پرتودرمانی ممکن است پس از جراحی برای کنترل سلول‌های میکروسکوپی باقی‌مانده، به‌عنوان درمان اصلی تومورهایی که جراحی آن‌ها مناسب یا امکان‌پذیر نیست، برای درمان متاستازهای مغزی یا در برخی بیماران منتخب هنگام عود تومور به کار رود. برای آشنایی کلی با انواع ضایعات مغزی می‌توانید راهنمای تومور مغزی، علائم و روش‌های درمان آن را نیز مطالعه کنید.

نوع دستگاه، تکنیک پرتودرمانی، محدوده تابش، دوز و تعداد جلسات برای همه بیماران یکسان نیست. پاتولوژی و درجه تومور، ویژگی‌های مولکولی، اندازه و محل ضایعه، تعداد تومورها، فاصله از ساختارهای حساس، سن، وضعیت عمومی و درمان‌های قبلی همگی در طراحی برنامه نقش دارند. این مطلب برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین ارزیابی متخصص رادیوتراپی انکولوژی، جراح مغز و اعصاب یا تیم درمان نیست.


رادیوتراپی روشی برای آسیب‌زدن به DNA سلول‌های توموری و کاهش توان رشد و تکثیر آن‌هاست.


رادیوتراپی تومور مغزی چگونه اثر می‌کند؟

پرتوهای یونیزان می‌توانند مستقیماً یا از طریق تولید مولکول‌های واکنش‌پذیر به DNA سلول آسیب برسانند. اگر آسیب ایجادشده به اندازه کافی شدید باشد، سلول توموری دیگر نمی‌تواند به‌طور طبیعی تقسیم شود و به‌تدریج از بین می‌رود یا توان تکثیر خود را از دست می‌دهد.

سلول‌های سالم نیز ممکن است در مسیر پرتو قرار گیرند، اما بسیاری از بافت‌های طبیعی توان بیشتری برای ترمیم آسیب دارند. به همین دلیل در پرتودرمانی معمول، دوز کل اغلب به چند بخش یا «فرکشن» تقسیم می‌شود تا بافت سالم بین جلسات فرصت ترمیم داشته باشد. در مقابل، درمان‌های استریوتاکتیک می‌توانند دوز متمرکزتری را در یک یا چند جلسه به هدفی کوچک برسانند.

آیا تومور بلافاصله پس از تابش از بین می‌رود؟

معمولاً خیر. اثر زیستی پرتو از زمان تابش آغاز می‌شود، اما مرگ سلول‌های توموری و تغییر اندازه ضایعه ممکن است طی روزها، هفته‌ها یا ماه‌ها رخ دهد. در تومورهای خوش‌خیم آهسته‌رشد، هدف گاهی کوچک شدن فوری نیست، بلکه متوقف کردن رشد در درازمدت است.

همچنین ممکن است MRI اولیه پس از درمان هنوز کاهش اندازه واضحی نشان ندهد. التهاب، ادم، پیشرفت کاذب یا نکروز پرتویی می‌توانند ظاهر تصاویر را تغییر دهند؛ بنابراین تفسیر MRI باید با توجه به زمان درمان، علائم بیمار و مقایسه با تصاویر قبلی انجام شود.

رادیوتراپی در چه شرایطی استفاده می‌شود؟

پرتودرمانی می‌تواند در درمان گلیوماها و گلیوبلاستوما، متاستاز مغزی، برخی مننژیوم‌ها، شوانوم وستیبولار، بعضی تومورهای هیپوفیز، تومورهای قاعده جمجمه و تعدادی دیگر از ضایعات داخل جمجمه نقش داشته باشد. بااین‌حال، همه تومورهای مغزی به پرتودرمانی نیاز ندارند. برای مثال، بعضی تومورهای کوچک، خوش‌خیم و بدون علامت ممکن است فقط با MRI دوره‌ای پیگیری شوند.

رادیوتراپی پس از جراحی

حتی اگر یک تومور در ظاهر به‌طور کامل برداشته شده باشد، ممکن است سلول‌های میکروسکوپی در اطراف حفره جراحی باقی مانده باشند که در MRI دیده نمی‌شوند. در تومورهای دارای خطر عود بالاتر، پرتودرمانی پس از عمل می‌تواند برای کنترل این سلول‌ها و کاهش احتمال رشد مجدد موضعی استفاده شود.

نیاز به پرتودرمانی پس از عمل به تشخیص پاتولوژی، درجه تومور، میزان برداشت جراحی، ویژگی‌های مولکولی و وضعیت بیمار بستگی دارد. جراحی و پرتودرمانی معمولاً رقیب یکدیگر نیستند و ممکن است اجزای مکمل یک برنامه درمانی باشند. جزئیات روش‌های عمل در مقاله جراحی تومور مغزی و روند بهبودی توضیح داده شده است.

اگر برای تومور مغزی بین جراحی، رادیوسرجری یا سایر روش‌های درمانی تصمیم‌گیری می‌شود، بررسی MRI، محل ضایعه و شرایط عصبی بیمار اهمیت زیادی دارد. برای ارزیابی تخصصی می‌توانید از طریق نوبت‌دهی دکتر رضا صائبی‌راد، متخصص جراحی مغز و اعصاب اقدام کنید.


رادیوتراپی به‌عنوان درمان اصلی

اگر محل تومور جراحی را بسیار پرخطر کند، وضعیت بیمار اجازه عمل ندهد یا برای یک ضایعه کوچک و مشخص درمان غیرتهاجمی مناسب‌تر باشد، پرتودرمانی ممکن است درمان اصلی باشد. بااین‌حال، توده‌های بزرگ همراه با فشار قابل‌توجه بر مغز، هیدروسفالی یا نیاز به نمونه‌برداری بافتی ممکن است ابتدا به جراحی نیاز داشته باشند.

پرتودرمانی مجدد

پرتودرمانی مجدد یا Re-irradiation به تابش ناحیه‌ای گفته می‌شود که قبلاً پرتو دریافت کرده است. این گزینه فقط برای بیماران منتخب مطرح می‌شود، زیرا باید دوز قبلی، فاصله زمانی از درمان نخست، محل و اندازه عود و تحمل تجمعی مغز، ساقه مغز، عصب‌های بینایی و سایر ساختارها بررسی شود. گاهی برای محدود کردن حجم تابش از SRS، SRT یا تکنیک‌های بسیار دقیق دیگر استفاده می‌شود.

رادیوتراپی می‌تواند پس از جراحی، برای تومورهای غیرقابل جراحی، کنترل علائم، کاهش احتمال عود یا درمان متاستازهای مغزی به‌کار رود.


انواع رادیوتراپی تومورهای مغزی

پرتودرمانی مغز یک روش واحد نیست. تفاوت تکنیک‌ها به نوع پرتو، نحوه شکل‌دهی و هدایت آن، حجم تحت درمان، مقدار دوز در هر جلسه و تعداد جلسات مربوط می‌شود. نام یک دستگاه به‌تنهایی کیفیت یا مناسب بودن درمان را تعیین نمی‌کند؛ برنامه دوزیمتری، کنترل کیفیت، تجربه تیم و تناسب روش با بیماری اهمیت بیشتری دارند.

پرتودرمانی خارجی

بیشتر درمان‌های مغزی از نوع پرتودرمانی خارجی یا External Beam Radiation Therapy هستند. دستگاه خارج از بدن قرار دارد و پرتو از زوایای طراحی‌شده به ناحیه هدف می‌رسد. در این روش منبع رادیواکتیو در بدن باقی نمی‌ماند و بیمار پس از پایان جلسه رادیواکتیو نیست؛ بنابراین از نظر انتشار اشعه برای اطرافیان خطری ایجاد نمی‌کند.

رادیوتراپی سه‌بعدی یا 3D-CRT

در پرتودرمانی تطبیقی سه‌بعدی از تصاویر CT و گاهی MRI برای ساخت مدل سه‌بعدی تومور و ساختارهای اطراف استفاده می‌شود. میدان‌های تابش از چند جهت طراحی می‌شوند تا شکل توزیع دوز تا حد امکان با هدف مطابقت داشته باشد. این روش نسبت به تکنیک‌های قدیمی دوبعدی محافظت بهتری از بافت سالم فراهم می‌کند، اما برای اهداف پیچیده یا نزدیک ساختارهای حساس ممکن است IMRT یا VMAT مناسب‌تر باشد.

IMRT چیست؟

IMRT یا پرتودرمانی با شدت تعدیل‌شده نوع پیشرفته‌ای از پرتودرمانی خارجی است. در این روش علاوه بر شکل میدان، شدت پرتو در بخش‌های مختلف هر میدان نیز تغییر می‌کند. این قابلیت به تیم درمان کمک می‌کند پوشش مناسبی برای حجم هدف ایجاد کند و در عین حال دوز عصب بینایی، کیاسم بینایی، ساقه مغز، هیپوفیز، حلزون گوش یا سایر ساختارهای حساس را محدود نگه دارد.

VMAT چیست؟

در VMAT دستگاه هنگام چرخش قوسی پیرامون بیمار، شکل میدان، شدت پرتو و سرعت حرکت را تغییر می‌دهد. این روش می‌تواند توزیع دوز پیچیده و دقیقی ایجاد کند و در برخی برنامه‌ها زمان تابش را کاهش دهد. VMAT الزاماً برای هر بیمار بهتر از IMRT نیست؛ انتخاب نهایی با مقایسه برنامه‌های درمانی و محدودیت دوز بافت سالم انجام می‌شود.

IGRT چیست؟

IGRT یا پرتودرمانی هدایت‌شده با تصویر، روش مستقلی برای نابودی تومور نیست؛ بلکه به فناوری‌های تصویربرداری قبل یا هنگام تابش گفته می‌شود. تصاویر روز درمان با تصاویر برنامه‌ریزی مقایسه می‌شوند و اگر وضعیت سر یا تخت تفاوت داشته باشد، اصلاح لازم انجام می‌گیرد. این کنترل موقعیت در SRS و SRT که حاشیه درمان کوچک است اهمیت ویژه دارد.

رادیوسرجری استریوتاکتیک یا SRS

SRS یکی از دقیق‌ترین روش‌های پرتودرمانی مغز است. برخلاف نام آن، جراحی واقعی نیست و برشی روی سر ایجاد نمی‌شود. تعداد زیادی مسیر پرتویی با دقت بالا روی هدفی کوچک و مشخص متمرکز می‌شوند. هر مسیر مقدار محدودی دوز به بافت عبوری می‌رساند، اما مجموع پرتوها در محل هدف دوز درمانی بالایی ایجاد می‌کند.

SRS معمولاً در یک جلسه انجام می‌شود و بیشتر برای ضایعات کوچک و دارای مرز مشخص، مانند بعضی متاستازهای مغزی، مننژیوم‌ها، شوانوم وستیبولار و برخی حفره‌های جراحی متاستاز به کار می‌رود. انتخاب آن فقط به تعداد ضایعات وابسته نیست؛ اندازه هر ضایعه، مجموع حجم تومورها، محل آن‌ها، نزدیکی به ساختارهای حساس و وضعیت بیمار نیز مهم است.

اگر توده بزرگ باشد، ادم یا اثر فشاری قابل‌توجه ایجاد کرده باشد یا در نزدیکی ساختاری قرار داشته باشد که تحمل دوز بالای تک‌جلسه‌ای را ندارد، SRS یک‌جلسه‌ای ممکن است مناسب نباشد. در این وضعیت جراحی یا درمان استریوتاکتیک چندجلسه‌ای می‌تواند مطرح شود.


رادیوسرجری تابش بسیار متمرکز را معمولاً در جلسات محدود ارائه می‌کند، در حالی‌که رادیوتراپی معمولی ممکن است ناحیه وسیع‌تری را طی جلسات بیشتری درمان کند.


SRT و FSRT

SRT یا پرتودرمانی استریوتاکتیک از اصول دقت بالای SRS استفاده می‌کند، اما دوز را در چند جلسه تقسیم می‌کند. اصطلاح FSRT نیز برای پرتودرمانی استریوتاکتیک فرکشنه به کار می‌رود. برای مثال، درمان ممکن است به‌جای یک جلسه در سه یا پنج جلسه انجام شود.

تقسیم دوز می‌تواند برای ضایعات بزرگ‌تر یا تومورهای نزدیک عصب بینایی، ساقه مغز و سایر ساختارهای حساس ایمن‌تر باشد. پیشنهاد درمان چندجلسه‌ای لزوماً به معنای شدیدتر بودن بیماری نیست؛ گاهی هدف اصلی کاهش خطر آسیب به بافت سالم است.

گامانایف چیست؟

Gamma Knife یکی از پلتفرم‌های شناخته‌شده اجرای رادیوسرجری داخل جمجمه است. در این دستگاه تعداد زیادی پرتو گاما از جهات مختلف به هدف هدایت می‌شوند. واژه «Knife» به معنای وجود چاقو یا برش نیست.

در برخی درمان‌ها از فریم استریوتاکتیک متصل به جمجمه استفاده می‌شود و در بعضی سیستم‌ها امکان درمان با ماسک دقیق و پایش تصویری وجود دارد. انتخاب روش ثابت‌سازی به دستگاه، نوع درمان و تعداد جلسات بستگی دارد.

سایبرنایف چیست؟

CyberKnife یک سامانه پرتودرمانی استریوتاکتیک رباتیک است که در آن شتاب‌دهنده خطی کوچکی روی بازوی رباتیک قرار دارد. پرتو می‌تواند از زوایای متعدد به هدف برسد و سیستم تصویربرداری موقعیت بیمار را کنترل کند. این روش ممکن است در یک یا چند جلسه اجرا شود و برخلاف گامانایف فقط به ضایعات مغزی محدود نیست.

گامانایف و سایبرنایف فناوری‌های متفاوتی دارند، اما هر دو می‌توانند درمان استریوتاکتیک دقیق ارائه دهند. انتخاب نباید صرفاً بر اساس شهرت نام دستگاه باشد؛ اندازه و محل ضایعه، امکان رعایت محدودیت دوز ساختارهای حساس و کیفیت برنامه اهمیت بیشتری دارند.

رادیوسرجری مبتنی بر LINAC

رادیوسرجری را می‌توان با شتاب‌دهنده‌های خطی پیشرفته نیز انجام داد. این دستگاه‌ها با کمک تصویربرداری دقیق، کولیماتورهای چندبرگی و نرم‌افزارهای برنامه‌ریزی می‌توانند دوز متمرکزی به هدف برسانند. بنابراین SRS نام یک روش درمانی است، نه نام یک دستگاه خاص؛ گامانایف، سایبرنایف و LINAC می‌توانند پلتفرم اجرای آن باشند.

پرتودرمانی کل مغز یا WBRT

در WBRT تقریباً کل مغز در محدوده تابش قرار می‌گیرد. این روش ممکن است در برخی بیماران دارای متاستازهای متعدد یا درگیری گسترده‌ای به کار رود که درمان موضعی همه ضایعات مناسب نیست. برخلاف SRS، این درمان فقط یک یا چند نقطه محدود را هدف قرار نمی‌دهد.

یکی از نگرانی‌های مهم WBRT اثر احتمالی بر حافظه و عملکرد شناختی است. در بیماران مناسب ممکن است برنامه محافظت از هیپوکامپ مطرح شود. هیپوکامپ در یادگیری و حافظه نقش دارد و در این تکنیک تلاش می‌شود دوز آن تا حد امکان کاهش یابد. این روش برای همه مناسب نیست؛ برای مثال، وجود ضایعه نزدیک هیپوکامپ ممکن است امکان محافظت از آن را محدود کند. استفاده از داروهایی مانند ممانتین نیز فقط باید با ارزیابی و تجویز تیم درمان انجام شود.

پروتون‌تراپی

در بیشتر پرتودرمانی‌های رایج از فوتون‌های پرانرژی استفاده می‌شود، اما پروتون‌تراپی از ذرات پروتون بهره می‌برد. پروتون بخش زیادی از انرژی خود را در عمق مشخصی آزاد می‌کند و سپس دوز آن سریع کاهش می‌یابد؛ ویژگی‌ای که با عنوان Bragg Peak شناخته می‌شود.

این خصوصیت در بعضی بیماران امکان کاهش دوز غیرضروری به بافت سالم را فراهم می‌کند و ممکن است در کودکان، بیماران جوان، بعضی تومورهای نزدیک ساختارهای حساس یا شرایطی که کاهش دوز تجمعی اهمیت دارد مفید باشد. بااین‌حال، پروتون‌تراپی برای همه تومورها بهتر نیست و جدیدتر یا گران‌تر بودن فناوری به معنای برتری قطعی آن نیست. مزیت باید با مقایسه واقعی برنامه پروتونی و فوتونی سنجیده شود.

براکی‌تراپی

براکی‌تراپی به قرار دادن منبع رادیواکتیو داخل یا بسیار نزدیک تومور گفته می‌شود. این روش در درمان معمول بیشتر تومورهای مغزی بسیار کمتر از پرتودرمانی خارجی کاربرد دارد. در شرایط منتخب ممکن است ماده یا منبع رادیواکتیو هنگام جراحی در حفره تومور قرار داده شود، اما این گزینه برای همه بیماران مناسب نیست.


رادیوتراپی خارجی، رادیوسرجری استریوتاکتیک، رادیوتراپی استریوتاکتیک چندجلسه‌ای و رادیوتراپی تمام مغز از روش‌های مورد استفاده در شرایط مختلف هستند.


مقایسه خلاصه روش‌ها

روشویژگی اصلیکاربرد احتمالی
3D-CRTشکل‌دهی سه‌بعدی میدان تابشاهداف نسبتا ساده
IMRTتغییر شدت پرتو در میدان ها
تومور هایی با ساختار پیچیده
VMATتابش تعدیل شده هنگام چرخش دستگاهتوزیع دوز پیچیده با امکان کاهش زمان تابش
SRSدوز متمرکز و معمولاً یک‌جلسه‌ای
ضایعات کوچک
SRT یا FSRTدرمان استریوتاکتیک در چند جلسهضایعات بزرگ‌تر یا نزدیک ساختارهای حساس
WBRT
تابش کل مغز
درگیری گسترده مغزی
پروتون‌تراپی
کاهش بالقوه دوز خروجی

بیماران منتخب بر اساس مقایسه برنامه



مراحل انجام رادیوتراپی مغز

پرتودرمانی با قرار گرفتن مستقیم بیمار زیر دستگاه آغاز نمی‌شود. پیش از اولین جلسه، چند مرحله برای مشخص کردن دقیق هدف، ثابت نگه داشتن سر، تعیین ساختارهای حساس، طراحی دوز و کنترل کیفیت انجام می‌شود.

۱. ویزیت و بررسی پرونده

متخصص رادیوتراپی انکولوژی نتیجه پاتولوژی، ویژگی‌های مولکولی، MRIهای قبل و بعد از جراحی، گزارش عمل، میزان تومور باقی‌مانده، داروهای مصرفی و وضعیت عمومی بیمار را بررسی می‌کند. در متاستاز مغزی، تعداد و اندازه ضایعات، سرطان اولیه و وضعیت بیماری در سایر اندام‌ها نیز اهمیت دارد.

در این مرحله مشخص می‌شود آیا پرتودرمانی لازم است، هدف آن چیست، چه تکنیکی مناسب‌تر است و درمان باید در چه زمانی نسبت به جراحی یا درمان سیستمیک انجام شود. تصمیم‌گیری چندتخصصی با مشارکت جراح مغز و اعصاب، رادیوتراپی انکولوژی، انکولوژی، پاتولوژی و تصویربرداری می‌تواند مفید باشد.

۲. MRI برنامه‌ریزی

MRI جزئیات تومور، حفره جراحی، ادم، بافت مغز، ساقه مغز و مسیرهای بینایی را بهتر از CT نشان می‌دهد. گاهی MRI با ماده حاجب انجام می‌شود تا ناحیه فعال یا باقی‌مانده تومور بهتر مشخص شود. برای SRS، استفاده از MRI مناسب و نسبتاً جدید اهمیت بیشتری دارد، زیرا تغییرات کوچک اندازه یا محل ضایعه می‌تواند بر طراحی اثر بگذارد.

MRI نقش اساسی در تعیین دقیق محل تومور، بررسی حفره جراحی و طراحی حجم هدف رادیوتراپی دارد. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید بخش خدمات تصویربرداری و بررسی MRI را مشاهده کنید.


۳. CT Simulation

CT شبیه‌سازی با CT تشخیصی معمول تفاوت هدف دارد. بیمار در همان وضعیتی قرار می‌گیرد که قرار است هنگام درمان داشته باشد و تصاویر به‌عنوان نقشه هندسی و پایه محاسبه دوز استفاده می‌شوند. CT اطلاعاتی درباره چگالی بافت‌ها فراهم می‌کند که برای محاسبه عبور و جذب پرتو ضروری است.

۴. ساخت ماسک مخصوص

در بیشتر درمان‌های مغزی یک ماسک ترموپلاستیک با شکل سر و صورت بیمار ساخته می‌شود. ماسک پس از گرم شدن نرم است، روی صورت قالب می‌گیرد و سپس سفت می‌شود. در جلسات درمان به تخت متصل می‌شود تا سر هر بار در وضعیت قابل تکراری قرار گیرد.

ماسک نباید دردناک باشد، اما ممکن است احساس فشار یا محدودیت ایجاد کند. سوراخ‌های ماسک امکان تنفس را فراهم می‌کنند. افرادی که اضطراب شدید یا ترس از فضای بسته دارند باید پیش از شبیه‌سازی موضوع را با تیم درمان مطرح کنند تا راهکار مناسب در نظر گرفته شود.

در بعضی انواع رادیوسرجری ممکن است به‌جای ماسک از فریم استریوتاکتیک استفاده شود. نقاط اتصال معمولاً با بی‌حسی موضعی آماده می‌شوند. همه بیماران SRS یا گامانایف الزاماً فریم فلزی دریافت نمی‌کنند.


ماسک مخصوص رادیوتراپی سر را در وضعیت ثابت نگه می‌دارد تا پرتوها در هر جلسه با دقت بیشتری به ناحیه هدف برسند.


۵. ادغام CT و MRI

تصاویر CT شبیه‌سازی و MRI با فرایند Image Fusion یا Image Registration روی یکدیگر منطبق می‌شوند. هدف، ترکیب دقت هندسی CT با وضوح بافت نرم MRI است. دقت این مرحله برای ضایعات کوچک و اهداف نزدیک عصب بینایی یا ساقه مغز اهمیت زیادی دارد.

۶. تعیین حجم‌های هدف

متخصص رادیوتراپی انکولوژی روی تصاویر محدوده تومور و ساختارهای حساس را مشخص می‌کند. این مرحله Contouring نام دارد و ممکن است شامل اصطلاحات زیر باشد:

  • GTV: بخش قابل مشاهده تومور در MRI، CT یا سایر بررسی‌ها. پس از جراحی ممکن است شامل بافت باقی‌مانده یا در برخی شرایط حفره جراحی باشد.
  • CTV: حجم بالینی هدف که علاوه بر تومور قابل مشاهده، ناحیه دارای احتمال درگیری میکروسکوپی را پوشش می‌دهد. این مفهوم در گلیوماهای نفوذی اهمیت ویژه دارد.
  • PTV: حجم برنامه‌ریزی که برای جبران تغییرات کوچک موقعیت بیمار و عدم قطعیت‌های فنی، حاشیه‌ای به حجم هدف اضافه می‌کند.
  • OAR: اندام‌های در معرض خطر مانند عصب‌های بینایی، کیاسم، چشم، عدسی، ساقه مغز، حلزون گوش، هیپوکامپ، هیپوفیز و مغز سالم.

اندازه حاشیه‌ها در درمان معمول و SRS یکسان نیست و به نوع تومور، دقت ثابت‌سازی، تصویربرداری و فناوری مرکز بستگی دارد.

۷. تعیین دوز و تعداد جلسات

نسخه پرتودرمانی شامل مجموع دوز، دوز هر جلسه و تعداد فرکشن‌هاست. یک متاستاز کوچک ممکن است با SRS یک‌جلسه‌ای درمان شود، ضایعه‌ای دیگر به SRT سه تا پنج جلسه‌ای نیاز داشته باشد و یک گلیوم نفوذی طی چند هفته پرتودرمانی دریافت کند. تعداد جلسات را نمی‌توان فقط از روی نام تومور تعیین کرد.

۸. طراحی دوز

دوزیمتریست و فیزیک‌پزشکی با نرم‌افزار تخصصی زاویه‌ها، شکل میدان و شدت پرتو را طراحی می‌کنند. هدف این است که حجم هدف دوز کافی دریافت کند و محدودیت ساختارهای حساس رعایت شود. نتیجه به شکل نقشه‌های دوز و خطوط Isodose نمایش داده می‌شود.

نمودار DVH یا Dose-Volume Histogram نشان می‌دهد چه درصدی از هر ساختار چه مقدار دوز دریافت می‌کند. با این نمودار می‌توان پوشش PTV و دوز واردشده به عصب بینایی، ساقه مغز یا سایر اندام‌های حساس را ارزیابی کرد.

۹. کنترل کیفیت

پیش از شروع درمان، محاسبات، مشخصات دستگاه و قابلیت اجرای برنامه بررسی می‌شوند. در IMRT، VMAT و SRS ممکن است کنترل کیفیت اختصاصی بیمار انجام شود تا اطمینان حاصل شود دستگاه الگوی طراحی‌شده را با دقت قابل قبول اجرا می‌کند.

۱۰. اجرای هر جلسه

بیمار روی تخت در وضعیت شبیه‌سازی قرار می‌گیرد و ماسک بسته می‌شود. پیش از تابش معمولاً تصویربرداری داخل اتاق، مانند CBCT یا روش‌های دیگر، برای مقایسه وضعیت بیمار با برنامه انجام می‌شود. اگر جابه‌جایی وجود داشته باشد، تخت اصلاح می‌شود و درمان تا رسیدن به موقعیت قابل قبول آغاز نخواهد شد.

هنگام تابش کارکنان از اتاق خارج می‌شوند، اما بیمار را با دوربین و سیستم صوتی زیر نظر دارند. خود پرتو معمولاً دیده، شنیده یا احساس نمی‌شود و درد ایجاد نمی‌کند؛ هرچند صدای حرکت دستگاه شنیده می‌شود. در صورت ناراحتی، درمان را می‌توان متوقف کرد.

خود تابش ممکن است فقط چند دقیقه طول بکشد، اما آماده‌سازی، بستن ماسک و تصویربرداری زمان بیشتری می‌برد. جلسات SRS ممکن است طولانی‌تر باشند. مدت حضور در اتاق برابر با مدت تابش نیست.


در هر جلسه، موقعیت بیمار با دقت تنظیم و کنترل می‌شود و سپس تابش برنامه‌ریزی‌شده در مدت کوتاهی انجام می‌گیرد.


کاربرد پرتودرمانی در تومورهای مختلف

گلیوبلاستوما و سایر گلیوماها

گلیوبلاستوما توموری نفوذی و تهاجمی است. در بسیاری از بیمارانی که شرایط مناسبی دارند، ابتدا بیشترین برداشت ایمن جراحی انجام می‌شود و سپس پرتودرمانی همراه با درمان دارویی بخشی از برنامه درمان است. چون سلول‌ها ممکن است فراتر از محدوده قابل مشاهده MRI نفوذ کرده باشند، فقط حفره جراحی یا بخش قابل مشاهده هدف قرار نمی‌گیرد و حاشیه‌ای بر اساس پروتکل و آناتومی در نظر گرفته می‌شود.

برنامه برای همه بیماران یکسان نیست. سن، وضعیت عملکردی، ویژگی‌های مولکولی و توان تحمل درمان می‌توانند بر تعداد جلسات و درمان همراه اثر بگذارند. در برخی سالمندان یا بیماران ضعیف‌تر، برنامه کوتاه‌تر یا Hypofractionated مطرح می‌شود. در عود نیز جراحی مجدد، درمان دارویی، مراقبت حمایتی یا پرتودرمانی مجدد فقط پس از ارزیابی فردی بررسی می‌شوند. اطلاعات تکمیلی در راهنمای گلیوبلاستوما، تشخیص و درمان آن آمده است.

همه گلیوماها گلیوبلاستوما نیستند. گلیوماهای درجه پایین‌تر یا دارای ویژگی‌های مولکولی متفاوت ممکن است رفتار و برنامه درمانی دیگری داشته باشند. در بعضی بیماران پس از جراحی پیگیری MRI کافی است و در برخی دیگر پرتودرمانی و درمان دارویی لازم می‌شود.

متاستاز مغزی

در متاستاز مغزی، سلول‌های سرطان از اندام دیگری به مغز رسیده‌اند. انتخاب میان جراحی، SRS، SRT و WBRT به تعداد، اندازه، مجموع حجم ضایعات، محل آن‌ها، علائم، وضعیت عمومی و کنترل سرطان خارج از مغز بستگی دارد.

برای ضایعات کوچک و مشخص، SRS می‌تواند امکان درمان دقیق با محدود کردن دوز مغز سالم را فراهم کند. تعداد ضایعات به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست و مجموع حجم تومورها نیز اهمیت دارد. متاستاز بزرگ همراه با ادم شدید، جابه‌جایی ساختارهای مغز یا فشار داخل جمجمه ممکن است ابتدا به جراحی نیاز داشته باشد. پس از عمل نیز در بعضی بیماران حفره جراحی با SRS یا SRT درمان می‌شود.

در درگیری گسترده‌تر که درمان موضعی همه ضایعات مناسب نیست، WBRT ممکن است مطرح شود. توضیحات بیشتر را می‌توانید در مقاله متاستاز مغزی و روش‌های درمان آن بخوانید.


در متاستازهای مغزی، رادیوتراپی می‌تواند با هدف کنترل ضایعات، کاهش علائم و حفظ عملکرد عصبی استفاده شود.


مننژیوم

بسیاری از مننژیوم‌ها آهسته‌رشد هستند و همه آن‌ها به پرتودرمانی نیاز ندارند. تومور کوچک و بدون علامت ممکن است فقط پیگیری شود و در موارد قابل برداشت، جراحی می‌تواند درمان اصلی باشد.

پرتودرمانی ممکن است برای تومور باقی‌مانده، عودکرده، غیرقابل جراحی، واقع در محل پرخطر یا دارای رفتار پاتولوژیک تهاجمی‌تر مطرح شود. مننژیوم کوچک و مشخص ممکن است با SRS درمان شود، اما تومور بزرگ‌تر یا نزدیک عصب بینایی و ساقه مغز ممکن است به FSRT، IMRT یا برنامه فرکشنه نیاز داشته باشد. برای شناخت بهتر این تومور به مقاله مننژیوم مغزی مراجعه کنید.

شوانوم وستیبولار

شوانوم وستیبولار معمولاً توموری خوش‌خیم با منشأ عصب تعادلی ـ شنوایی است. پیگیری، جراحی و رادیوسرجری از راهبردهای مدیریت آن هستند. انتخاب روش به اندازه و رشد تومور، وضعیت شنوایی، فشار بر ساقه مغز، سن و شرایط بیمار بستگی دارد.

در شوانوم‌های کوچک تا متوسط، هدف SRS معمولاً متوقف کردن رشد است، نه ناپدید شدن فوری تومور. ضایعات بزرگ همراه با فشار بر ساقه مغز یا هیدروسفالی بیشتر ممکن است به جراحی نیاز داشته باشند. حفظ شنوایی یا عملکرد عصب صورت هدف مهمی است، اما هیچ روش درمانی نمی‌تواند آن را تضمین کند.

در بعضی شوانوم‌های کوچک تا متوسط می‌توان به‌جای جراحی از رادیوسرجری برای کنترل رشد تومور استفاده کرد. برای آشنایی بیشتر با این تومور می‌توانید مقاله شوانوم وستیبولار را مطالعه کنید.

تومورهای هیپوفیز

در بسیاری از تومورهای هیپوفیز، جراحی یا درمان دارویی در اولویت است. پرتودرمانی بیشتر برای تومور باقی‌مانده یا عودکرده، عدم امکان جراحی مجدد یا کنترل ناکافی تومور فعال هورمونی مطرح می‌شود.

اگر ضایعه کوچک و با فاصله مناسب از مسیر بینایی باشد، SRS ممکن است قابل بررسی باشد. تومور بسیار نزدیک عصب یا کیاسم بینایی معمولاً به برنامه چندجلسه‌ای نیاز دارد تا تحمل بافت حساس بهتر رعایت شود. اثر بر ترشح هورمون ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها زمان ببرد و پیگیری طولانی‌مدت عملکرد هیپوفیز ضروری است.

در برخی تومورهای ناحیه سلا و سوپراسلا مانند کرانیوفارنژیوما، نزدیکی ضایعه به عصب و کیاسم بینایی می‌تواند نوع و نحوه پرتودرمانی را تعیین کند.

تومورهای نزدیک ساقه مغز یا عصب بینایی

ساقه مغز و مسیر بینایی تحمل محدودی در برابر تابش دارند. محل تومور می‌تواند حتی در دو بیمار با پاتولوژی مشابه، برنامه را کاملاً تغییر دهد. برای ضایعات بزرگ‌تر یا چسبیده به این ساختارها، تقسیم دوز در چند جلسه ممکن است نسبت به SRS تک‌جلسه‌ای ایمن‌تر باشد.

عوارض رادیوتراپی مغز

نوع و شدت عوارض به تکنیک، دوز، تعداد جلسات، حجم مغز تحت تابش، محل تومور، درمان قبلی، داروهای همزمان، سن و وضعیت عمومی بستگی دارد. عوارض SRS محدود با WBRT یا یک دوره چند هفته‌ای پرتودرمانی یکسان نیست.

خستگی

خستگی از عوارض شایع است و ممکن است با ادامه جلسات بیشتر شود و مدتی پس از درمان باقی بماند. خود تومور، جراحی، داروهای ضدسرطان، کم‌خونی، اختلال خواب، تشنج و کورتیکواستروئیدها نیز در خستگی نقش دارند. خستگی شدید یا رو به افزایش باید ارزیابی شود.

ریزش مو و تغییرات پوست سر

ریزش مو در نواحی‌ای رخ می‌دهد که دوز قابل توجهی به پوست سر می‌رسد. در درمان گسترده ممکن است وسیع‌تر و در SRS یا SRT محدودتر باشد. موها در بسیاری از بیماران دوباره رشد می‌کنند، اما دوز بالا می‌تواند موجب رشد نازک‌تر یا ریزش ماندگار در بخشی از پوست شود.

پوست ممکن است خشک، قرمز، حساس یا خارش‌دار شود. بیمار نباید بدون هماهنگی از کرم، روغن، عطر یا ترکیبات گیاهی استفاده کند. شست‌وشوی ملایم با آب غیر داغ، شامپوی ملایم و خشک کردن آرام معمولاً بهتر تحمل می‌شود.

سردرد، ادم مغزی، تهوع و استفراغ

پرتودرمانی می‌تواند التهاب و تجمع مایع در بافت اطراف هدف را افزایش دهد. ادم مغزی ممکن است سردرد، تهوع، ضعف، اختلال گفتار یا تشدید علائم قبلی ایجاد کند. همه سردردها ناشی از پرتو نیستند و علت باید با توجه به وضعیت بیمار بررسی شود.

در بعضی بیماران برای کنترل ادم از دگزامتازون استفاده می‌شود، اما همه به آن نیاز ندارند. مقدار و مدت مصرف باید توسط پزشک تعیین شود و قطع ناگهانی پس از مصرف مداوم می‌تواند خطرناک باشد. استفراغ مکرر همراه با سردرد شدید یا علامت عصبی جدید به ارزیابی فوری نیاز دارد.


خستگی، سردرد، تهوع، ریزش موی موضعی، تحریک پوست سر و گاهی تورم موقت از عوارض احتمالی کوتاه‌مدت هستند.

تشنج

تومور، جراحی، ادم و تغییرات بافتی می‌توانند احتمال تشنج را تغییر دهند. بروز اولین تشنج یا افزایش واضح تعداد و شدت حملات باید سریعاً به تیم درمان گزارش شود. داروهای ضدتشنج نباید خودسرانه قطع یا کم‌وزیاد شوند.

تومور مغزی، جراحی، ادم و تغییرات ناشی از درمان می‌توانند در بعضی بیماران احتمال تشنج را افزایش دهند. برای آشنایی بیشتر با علائم و نحوه برخورد با این وضعیت می‌توانید مقاله تشنج و حملات صرعی را مطالعه کنید.


حافظه و عملکرد شناختی

احتمال اختلال حافظه و تمرکز به حجم مغز سالم تحت تابش، محل درمان و دوز وابسته است. SRS محدود معمولاً حجم کمتری از مغز را در معرض دوز بالا قرار می‌دهد، در حالی که در WBRT نگرانی شناختی بیشتر است.

اختلال شناختی ممکن است به شکل مشکل در یادگیری اطلاعات جدید، تمرکز، پیدا کردن کلمات یا کاهش سرعت پردازش ظاهر شود. خود تومور، جراحی، داروهای ضدتشنج، درمان سیستمیک، افسردگی، خستگی و اختلال خواب نیز می‌توانند نقش داشته باشند؛ بنابراین هر تغییر شناختی را نباید فقط به رادیوتراپی نسبت داد.

پیشرفت کاذب

Pseudoprogression یا پیشرفت کاذب بیشتر پس از درمان بعضی گلیوماهای درجه بالا مطرح است. MRI ممکن است افزایش جذب ماده حاجب یا تورم بیشتری نشان دهد و شبیه رشد تومور به نظر برسد، در حالی که تغییرات ناشی از واکنش بافت به درمان هستند. یک MRI بدتر در ماه‌های نخست همیشه به معنای شکست درمان نیست.

نکروز پرتویی

Radiation Necrosis یا نکروز پرتویی عارضه‌ای دیررس و نسبتاً غیرشایع است که ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها بعد ظاهر شود. احتمال آن به دوز، حجم بافت تحت درمان، فرکشن‌بندی، سابقه تابش قبلی و درمان‌های همراه بستگی دارد.

بعضی بیماران علامتی ندارند و تغییر فقط در MRI دیده می‌شود. در موارد علامت‌دار سردرد، تشنج، ضعف، اختلال گفتار یا تغییرات شناختی ممکن است ایجاد شود. ظاهر نکروز می‌تواند شبیه عود تومور باشد و گاهی به MRI پرفیوژن، MR Spectroscopy، PET، پیگیری سریالی یا در موارد منتخب نمونه‌برداری نیاز است.

درمان به علائم و شرایط بیمار بستگی دارد و ممکن است از پیگیری تا کورتیکواستروئید، درمان‌های دارویی تخصصی، جراحی یا روش‌های مداخله‌ای متغیر باشد. انتخاب این درمان‌ها فقط باید توسط تیم متخصص انجام شود.

اختلالات هورمونی

اگر هیپوفیز یا هیپوتالاموس در محدوده تابش قرار گیرد، عملکرد هورمونی ممکن است به‌تدریج کاهش یابد. علائم احتمالی شامل خستگی، ضعف، تغییر وزن، اختلال قاعدگی یا کاهش میل جنسی است. این عارضه می‌تواند سال‌ها بعد آشکار شود و بعضی بیماران به آزمایش‌های دوره‌ای طولانی‌مدت نیاز دارند.

آسیب بینایی یا شنوایی

دوز بیش از تحمل عصب بینایی یا کیاسم می‌تواند به آسیب بینایی منجر شود؛ به همین دلیل این ساختارها با دقت مشخص و محدودیت دوز آن‌ها رعایت می‌شود. کاهش جدید یا پیشرونده بینایی پس از درمان نیازمند بررسی پزشکی است.

اگر حلزون گوش یا عصب شنوایی نزدیک هدف باشد، شنوایی نیز ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد. وضعیت شنوایی پیش از درمان، مقدار دوز حلزون و درمان‌های دیگر بر خطر اثر می‌گذارند.


برخی عوارض ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها پس از درمان ظاهر شوند؛ به همین دلیل پیگیری طولانی‌مدت اهمیت ویژه‌ای دارد.

عوارض عروقی و تومور ثانویه

در درازمدت، تابش می‌تواند بر عروق مغزی اثر بگذارد. این موضوع در کودکان و بیمارانی که انتظار بقای طولانی دارند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. ایجاد تومور ثانویه ناشی از پرتو نیز امکان‌پذیر است، اما عارضه‌ای نادر و بسیار دیررس محسوب می‌شود. این خطر کوچک باید در برابر فایده درمان ضروری سنجیده شود.

مراقبت قبل، حین و بعد از درمان

  • فهرست همه داروها، مکمل‌ها، آلرژی‌ها و سابقه تشنج را در اختیار تیم درمان بگذارید.
  • دگزامتازون، داروی ضدتشنج یا درمان ضدسرطان را بدون هماهنگی شروع، قطع یا تغییر ندهید.
  • در پرتودرمانی معمول ناشتا بودن لازم نیست، مگر اینکه برای بیهوشی، آرام‌بخشی یا اقدام خاص دستور دیگری داده شود.
  • برای پوست سر از آب بسیار داغ، مالش شدید، دکلره، رنگ مو و محصولات تحریک‌کننده در دوره التهاب پرهیز کنید.
  • دریافت کافی مایعات، انرژی و پروتئین را حفظ کنید. در صورت تهوع، وعده‌های کوچک‌تر ممکن است بهتر تحمل شوند.
  • مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی را بدون هماهنگی با تیم انکولوژی مصرف نکنید؛ «طبیعی» بودن به معنای بی‌خطر بودن نیست.
  • اگر وضعیت عصبی اجازه می‌دهد، فعالیت سبک مانند پیاده‌روی کوتاه می‌تواند مفید باشد؛ شدت فعالیت باید با توان بیمار تنظیم شود.
  • در صورت تشنج، گیجی، ضعف، اختلال بینایی یا مصرف داروهای خواب‌آور رانندگی نکنید. محدودیت قانونی رانندگی پس از تشنج نیز باید رعایت شود.
  • اگر بیمار سابقه تشنج دارد، مصرف منظم داروهای ضدتشنج اهمیت زیادی دارد و این داروها نباید بدون نظر پزشک قطع یا تغییر داده شوند.
  • جلسات را خودسرانه قطع نکنید. اگر جلسه‌ای از دست رفت، تیم درمان درباره ادامه یا جبران آن تصمیم می‌گیرد.

پیگیری پس از رادیوتراپی

پس از پایان جلسات، بیمار وارد مرحله پیگیری می‌شود. زمان نخستین MRI و فاصله تصویربرداری‌ها به نوع تومور، روش درمان و وضعیت بالینی بستگی دارد. MRI پیش از هر جلسه انجام نمی‌شود، اما بروز علائم غیرمنتظره ممکن است تصویربرداری زودتر را ضروری کند.

پیگیری فقط برای اندازه‌گیری تومور نیست. وضعیت عصبی، تشنج، حافظه، بینایی، شنوایی، عملکرد هیپوفیز و عوارض دیررس نیز باید متناسب با محل درمان ارزیابی شوند. پایان پرتودرمانی نیز همیشه به معنای پایان کل درمان نیست؛ در گلیوبلاستوما یا متاستاز مغزی ممکن است درمان دارویی ادامه یابد.


ویزیت‌های منظم، MRI دوره‌ای و بررسی علائم عصبی برای ارزیابی پاسخ به درمان و شناسایی زودهنگام تغییرات اهمیت دارند.

علائم هشداردهنده و نیازمند اقدام فوری

بروز اولین تشنج، تشنج طولانی یا مکرر، کاهش سطح هوشیاری، گیجی شدید، ضعف یا فلج جدید، اختلال ناگهانی گفتار، کاهش جدید بینایی، سردرد شدید و رو به افزایش همراه با استفراغ یا بدتر شدن سریع علائم عصبی نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

این نشانه‌ها الزاماً به معنای عارضه شدید پرتودرمانی نیستند، اما ممکن است با ادم مغزی، خونریزی، افزایش فشار داخل جمجمه، تشنج، پیشرفت بیماری یا مشکل دیگری ارتباط داشته باشند. در چنین شرایطی نباید تا جلسه بعدی درمان منتظر ماند.

جمع‌بندی

رادیوتراپی تومور مغزی یک درمان واحد با دستگاه یا تعداد جلسه ثابت نیست. IMRT، VMAT، SRS، SRT، گامانایف، سایبرنایف، پرتودرمانی کل مغز و پروتون‌تراپی هرکدام برای شرایط مشخصی طراحی شده‌اند.پیش از درمان، CT شبیه‌سازی، ساخت ماسک، ادغام MRI و CT، مشخص کردن GTV، CTV، PTV و اندام‌های حساس، طراحی دوز و کنترل کیفیت انجام می‌شود. انتخاب روش نیز به پاتولوژی، محل و اندازه تومور، تعداد ضایعات، درمان قبلی و شرایط بیمار بستگی دارد.

پیگیری منظم پس از درمان اهمیت زیادی دارد، زیرا علاوه بر پاسخ تومور باید عوارضی مانند ادم، مشکلات شناختی و هورمونی، پیشرفت کاذب و نکروز پرتویی نیز بررسی شوند. بهترین برنامه زمانی شکل می‌گیرد که تیم جراحی مغز و اعصاب، رادیوتراپی انکولوژی، انکولوژی و تصویربرداری عصبی شرایط اختصاصی بیمار را در کنار یکدیگر ارزیابی کنند.

اگر بعد از رادیوتراپی در MRI تغییر جدیدی دیده شده یا درباره عود تومور، Pseudoprogression، Radiation Necrosis یا نیاز به جراحی سؤال دارید، بررسی تصاویر قبلی و جدید در کنار وضعیت بالینی بیمار ضروری است. برای ارزیابی تخصصی می‌توانید از طریق دریافت نوبت از دکتر رضا صائبی‌راد جراح مغز،اعصاب و ستون فقرات اقدام کنید.

تجربه بالینی دکتر رضا صائبی‌راد

دکتر رضا صائبی‌راد، متخصص جراحی مغز و اعصاب و ستون فقرات تأکید می‌کند که انتخاب رادیوتراپی در تومورهای مغزی صرفاً بر اساس نام تومور یا اندازه آن انجام نمی‌شود.در تصمیم‌گیری باید MRI قبل و بعد از جراحی، نتیجه پاتولوژی، محل تومور، میزان باقی‌مانده ضایعه، ارتباط آن با ساقه مغز و مسیرهای بینایی و وضعیت عصبی بیمار همزمان بررسی شوند.

همچنین مشاهده یک ضایعه بزرگ‌تر یا Enhancement جدید در MRI بعد از پرتودرمانی همیشه به معنای عود نیست. افتراق عود واقعی از Pseudoprogression یا Radiation Necrosis در بعضی بیماران نیازمند مقایسه دقیق تصاویر، بررسی روند زمانی و گاهی تصویربرداری پیشرفته است.



این مطلب برای شما مفید بود؟

آن را با افرادی که ممکن است به آن نیاز داشته باشند به اشتراک بگذارید.

منابع

  1. Radiotherapy guidelines for gliomas: 2025 update (2025)
  2. A Comparative Study of Five Target Volume Definitions for Radiotherapy in Glioblastoma Multiforme (2025)
  3. Outcomes of early versus late radiotherapy in grade 2 meningiomas: a National retrospective analysis (2026)
  4. Radiotherapy in Glioblastoma Multiforme: Evolution Limitations and Molecularly Guided Future (2025)
  5. The European Association for Neuro-oncology (EANO) Consensus Statement on Radiation Necrosis (2026)
  6. Radiotherapy for brain metastases: 2025 update (2025)
  7. Redefining the therapeutic landscape of glioblastomas and brain metastasis through cesium brachytherapy and low-kV intra-operative radiation therapy (IORT) (2025)
  8. Volumetric Changes in Hippocampal Subfields and Memory Performance After Fractionated Brain Radiation Therapy (2026)
  9. Radiotherapy resistance in glioblastoma: Mechanistic insights and novel therapeutic approaches (2026)
  10. MRI-guided adaptive radiotherapy for high grade glioma (UNITED): a single-centre single-arm non-inferiority phase 2 trial (2026)

سوالات متداول

آیا رادیوتراپی مغز درد دارد؟

خود پرتو معمولاً دیده یا احساس نمی‌شود و درد ایجاد نمی‌کند. بخش قابل‌توجهی از زمان جلسه صرف تنظیم موقعیت، بستن ماسک و تصویربرداری می‌شود. اگر ماسک باعث فشار، درد یا اضطراب شدید شود، باید پیش از شروع تابش به تیم درمان اطلاع داد.

آیا بیمار پس از رادیوتراپی مغز رادیواکتیو می‌شود؟

در پرتودرمانی خارجی معمول، خیر. پس از پایان جلسه چیزی در بدن باقی نمی‌ماند و بیمار از نظر انتشار اشعه برای کودکان، زنان باردار یا سایر اعضای خانواده خطری ایجاد نمی‌کند. در روش‌های دارای منبع رادیواکتیو داخلی ممکن است دستورهای متفاوتی وجود داشته باشد.

رادیوتراپی تومور مغزی چند جلسه طول می‌کشد؟

از یک جلسه تا چند هفته متغیر است. SRS اغلب یک‌جلسه‌ای است، SRT ممکن است در چند جلسه انجام شود و پرتودرمانی فرکشنه بعضی تومورهای اولیه مغز چند هفته ادامه پیدا کند. برنامه دقیق به نوع، اندازه و محل تومور و تحمل بافت سالم بستگی دارد.

گامانایف بهتر است یا سایبرنایف؟

هیچ‌کدام برای همه بیماران بهترین نیستند. هر دو می‌توانند درمان استریوتاکتیک دقیق انجام دهند، اما فناوری متفاوتی دارند. تناسب روش با ضایعه، کیفیت برنامه دوزیمتری، رعایت محدودیت ساختارهای حساس و تجربه مرکز از نام دستگاه مهم‌تر است.

آیا رادیوسرجری همان جراحی مغز است؟

خیر. در رادیوسرجری معمولاً برشی روی سر ایجاد نمی‌شود. این روش با متمرکز کردن مسیرهای متعدد پرتو روی هدفی کوچک، دوز درمانی بالایی در محل ضایعه ایجاد می‌کند.

آیا رادیوتراپی باعث ریزش همه موها می‌شود؟

نه لزوماً. ریزش مو در بخش‌هایی رخ می‌دهد که دوز قابل توجهی به پوست سر می‌رسد. در درمان‌های موضعی ممکن است محدود باشد، اما پرتودرمانی کل مغز می‌تواند ریزش وسیع‌تری ایجاد کند. رشد مجدد مو به دوز دریافت‌شده بستگی دارد.

آیا رادیوتراپی مغز حافظه را از بین می‌برد؟

این اتفاق برای همه بیماران رخ نمی‌دهد. خطر تغییرات حافظه و تمرکز به حجم مغز تحت تابش، محل، دوز و تکنیک بستگی دارد و در پرتودرمانی کل مغز بیشتر از درمان موضعی محدود مطرح است. خود تومور، جراحی، داروها، خستگی و اختلال خواب نیز بر عملکرد شناختی اثر می‌گذارند.

آیا تومور بعد از رادیوتراپی ممکن است در MRI بزرگ‌تر دیده شود؟

بله. التهاب، ادم، پیشرفت کاذب یا نکروز پرتویی می‌توانند ظاهری شبیه رشد تومور ایجاد کنند. تفسیر MRI باید با توجه به زمان درمان، علائم بیمار و مقایسه با تصاویر قبلی انجام شود و گاهی تصویربرداری پیشرفته یا پیگیری سریالی لازم است.

آیا دگزامتازون را می‌توان پس از بهتر شدن سردرد قطع کرد؟

قطع یا تغییر دوز دگزامتازون باید فقط طبق برنامه پزشک انجام شود. پس از مصرف مداوم، قطع ناگهانی ممکن است خطرناک باشد و می‌تواند علائم ادم یا مشکلات ناشی از کمبود کورتیکواستروئید را ایجاد کند.

چه علائمی پس از رادیوتراپی نیازمند مراجعه فوری هستند؟

اولین تشنج، تشنج طولانی یا مکرر، کاهش هوشیاری، گیجی شدید، ضعف یا فلج جدید، اختلال ناگهانی گفتار، کاهش جدید بینایی و سردرد شدید رو به افزایش همراه با استفراغ باید فوراً ارزیابی شوند.

مطالب مرتبط

5 مورد