متاستاز مغزی چیست؟ علائم، تشخیص و روش‌های درمان

متاستاز مغزی زمانی ایجاد می‌شود که سلول‌های یک سرطان از محل اولیه خود در بدن جدا شوند، از راه گردش خون به مغز برسند و در آنجا شروع به رشد کنند. این بیماری با تومورهایی که از ابتدا در مغز تشکیل می‌شوند تفاوت دارد و نحوه درمان آن به نوع سرطان اولیه، ویژگی‌های مولکولی تومور، تعداد و حجم ضایعات مغزی، محل درگیری، شدت علائم و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.

پیشرفت تصویربرداری، جراحی مغز و اعصاب، رادیوسرجری استریوتاکتیک و درمان‌های هدفمند و ایمنی‌درمانی، مدیریت متاستاز مغزی را در سال‌های اخیر تغییر داده است. امروزه درمان برای همه بیماران یکسان نیست و ممکن است از ترکیب جراحی، رادیوسرجری، رادیوتراپی، درمان دارویی و پیگیری منظم با MRI استفاده شود.

مطالب این مقاله برای آموزش عمومی است و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا تصمیم درمانی توسط پزشک واجد صلاحیت نیست.

متاستاز مغزی چیست؟

متاستاز به معنای گسترش سلول‌های سرطانی از محل اولیه به بخش دیگری از بدن است. وقتی این سلول‌ها به مغز برسند و در بافت آن تکثیر شوند، یک یا چند متاستاز مغزی به وجود می‌آید. برای مثال، اگر سرطان ریه به مغز انتشار پیدا کند، توده مغزی همچنان از سلول‌های سرطان ریه تشکیل شده است و سرطان اولیه مغز محسوب نمی‌شود.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا منشأ سرطان مشخص می‌کند چه درمان‌های دارویی ممکن است مؤثر باشند و آیا بررسی نشانگرهایی مانند EGFR، ALK، HER2 یا BRAF در انتخاب درمان نقش دارد یا خیر. متاستاز مغزی ممکن است منفرد یا متعدد باشد. شدت علائم نیز الزاماً با تعداد ضایعات ارتباط مستقیم ندارد: یک ضایعه کوچک در ناحیه حساس می‌تواند علائم قابل توجهی ایجاد کند، در حالی که چند ضایعه کوچک ممکن است مدتی بدون علامت باقی بمانند.

تفاوت متاستاز مغزی با تومور اولیه مغز

تومور اولیه مغز از سلول‌های مغز یا بافت‌های اطراف آن منشأ می‌گیرد؛ اما متاستاز مغزی از سرطان عضو دیگری به وجود می‌آید. برای نمونه، گلیوبلاستوما یک تومور اولیه مغز است، در حالی که ضایعه ناشی از انتشار سرطان پستان یا ریه به مغز، متاستاز محسوب می‌شود.

در درمان تومور اولیه مغز، ویژگی‌های همان تومور مبنای اصلی تصمیم‌گیری است. در متاستاز مغزی باید هم ضایعات داخل مغز و هم وضعیت سرطان در سایر قسمت‌های بدن بررسی شوند. گاهی شکل ضایعه در MRI به افتراق کمک می‌کند، اما تصویر به‌تنهایی همیشه کافی نیست. اگر ماهیت توده مشخص نباشد، ممکن است بررسی پاتولوژی یا نمونه‌برداری لازم شود. برای شناخت کلی‌تر این گروه از بیماری‌ها می‌توان راهنمای تومورهای مغزی را نیز مطالعه کرد.

متاستازهای مغزی تومورهای ثانویه مغز هستند و برنامه درمان آن‌ها بر اساس منشأ سرطان، تعداد و محل ضایعات و شرایط بیمار تعیین می‌شود.

کدام سرطان‌ها بیشتر به مغز متاستاز می‌دهند؟

بسیاری از سرطان‌های بدخیم در صورت پیشرفت می‌توانند به مغز گسترش پیدا کنند، اما این احتمال در بعضی سرطان‌ها بیشتر است. سرطان ریه یکی از مهم‌ترین منشأهای متاستاز مغزی در بزرگسالان است. سرطان پستان، ملانوما، سرطان کلیه و بعضی سرطان‌های دستگاه گوارش نیز می‌توانند به مغز انتشار پیدا کنند.

احتمال درگیری مغز حتی میان بیماران مبتلا به یک نوع سرطان یکسان نیست. برای مثال، زیرگروه HER2 مثبت و سرطان پستان سه‌گانه منفی ممکن است از نظر احتمال درگیری مغز و گزینه‌های درمانی با سایر زیرگروه‌ها تفاوت داشته باشند. در سرطان ریه نیز تغییرات مولکولی مانند EGFR و ALK هم بر رفتار بیماری و هم بر انتخاب درمان اثر می‌گذارند.

سرطان‌های ریه، پستان، ملانوما، کلیه و برخی سرطان‌های دیگر می‌توانند به مغز متاستاز دهند.

متاستاز مغزی چگونه ایجاد می‌شود؟

سلول سرطانی برای رسیدن به مغز باید از تومور اصلی جدا شود، وارد گردش خون شود، در عروق مغزی توقف کند و از سدهای طبیعی اطراف مغز عبور کند. تنها بخشی از این سلول‌ها می‌توانند در محیط مغز زنده بمانند و تکثیر شوند. تعامل سلول سرطانی با عروق، سلول‌های ایمنی و سایر اجزای بافت مغز در شکل‌گیری متاستاز نقش دارد.

مغز دارای ساختاری محافظتی به نام سد خونی‌ـ‌مغزی است که ورود بسیاری از مواد را محدود می‌کند. این سد نمی‌تواند به‌طور کامل مانع عبور سلول‌های سرطانی شود، اما ممکن است ورود بعضی داروها به سیستم عصبی مرکزی را دشوار کند. برخی درمان‌های هدفمند جدید فعالیت داخل مغزی بهتری دارند و در سرطان‌های دارای ویژگی مولکولی مناسب می‌توانند به کنترل ضایعات کمک کنند.

آیا متاستاز مغزی می‌تواند نخستین نشانه سرطان باشد؟

بله. در بسیاری از بیماران ابتدا سرطان اولیه تشخیص داده می‌شود و متاستاز مغزی بعداً در جریان پیگیری مشخص می‌شود؛ اما گاهی نخستین نشانه سرطان، یک مشکل عصبی مانند تشنج، ضعف اندام، اختلال تکلم یا سردرد جدید است. در چنین وضعیتی ممکن است MRI ضایعه‌ای مشکوک نشان دهد، در حالی که منشأ اولیه سرطان هنوز معلوم نیست.

در این بیماران علاوه بر بررسی مغز، پزشک برای پیدا کردن سرطان اولیه سایر قسمت‌های بدن را نیز ارزیابی می‌کند. نوع بررسی به شرح حال و یافته‌های بالینی بستگی دارد و ممکن است تصویربرداری قفسه سینه، شکم و لگن یا در موارد منتخب PET/CT را شامل شود. گاهی بررسی پاتولوژی نمونه تومور برای تعیین منشأ ضروری است.

گسترش سرطان تنها به مغز محدود نیست و در بعضی بیماران ستون فقرات و مهره‌ها نیز ممکن است درگیر شوند. درد مداوم ستون فقرات، ضعف اندام‌ها یا اختلالات حسی در بیمار مبتلا به سرطان نیازمند ارزیابی است. برای اطلاعات بیشتر درباره این وضعیت می‌توانید مقاله متاستاز ستون فقرات را مطالعه کنید.

علائم متاستاز مغزی چیست؟

علائم به محل و اندازه تومور، تعداد ضایعات، میزان ادم اطراف آنها و فشار واردشده بر بافت مغز بستگی دارد. بعضی ضایعات کوچک هنگام MRI پیگیری سرطان و پیش از ایجاد هر علامتی شناسایی می‌شوند. در مقابل، یک ضایعه کوچک در بخش حساس مغز ممکن است ضعف، تشنج یا اختلال زبان ایجاد کند.

سردرد

سردرد ممکن است در متاستاز مغزی دیده شود، اما هر سردردی نشانه تومور نیست. سردرد زمانی اهمیت بیشتری دارد که برای فرد جدید باشد، به‌تدریج شدیدتر یا مکررتر شود یا با تهوع، استفراغ، ضعف اندام، اختلال بینایی، گیجی یا تغییر سطح هوشیاری همراه باشد.

توده و ادم اطراف آن می‌توانند فشار داخل جمجمه را افزایش دهند. در بعضی متاستازها نیز خونریزی داخل تومور رخ می‌دهد و سردرد یا نقص عصبی ممکن است ناگهانی ظاهر شود. توضیحات بیشتر درباره نشانه‌های خونریزی را می‌توان در مقاله خونریزی مغزی مطالعه کرد.

تشنج

گاهی نخستین علامت متاستاز مغزی یک حمله تشنجی است. تشنج همیشه به شکل لرزش شدید تمام بدن نیست؛ حرکات غیرارادی یک دست یا پا، خیره شدن، اختلال کوتاه‌مدت آگاهی، اشکال گذرای تکلم یا احساس‌های غیرطبیعی نیز ممکن است رخ دهند.

اولین تشنج، به‌ویژه در فرد مبتلا به سرطان، نیازمند ارزیابی فوری است. متاستاز تنها علت تشنج نیست و اختلالات متابولیک، بعضی داروها، سکته مغزی و بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند آن را ایجاد کنند. برای آشنایی با انواع حمله و اقدامات لازم، راهنمای تشنج و صرع قابل مطالعه است.

ضعف یا بی‌حسی اندام

درگیری بخش‌های مسئول حرکت یا حس می‌تواند باعث ضعف، سنگینی، بی‌حسی یا مورمور شدن یک سمت بدن شود. گاهی تغییرات به‌آرامی آغاز می‌شوند؛ برای مثال، اشیا از یک دست می‌افتند، بالا رفتن از پله دشوار می‌شود یا الگوی راه رفتن تغییر می‌کند. ضعف ناگهانی یک سمت بدن اورژانسی است، زیرا ممکن است ناشی از سکته، خونریزی داخل تومور یا علت جدی دیگری باشد.

اختلال تکلم و زبان

درگیری نواحی مرتبط با زبان می‌تواند توانایی صحبت کردن یا درک کلمات را مختل کند. بیمار ممکن است نام اشیا را به یاد نیاورد، نتواند واژه مناسب را پیدا کند یا در فهم صحبت دیگران مشکل داشته باشد. گاهی زبان سالم است، اما کنترل عضلات گفتار مختل می‌شود و کلمات نامفهوم شنیده می‌شوند. اختلال جدید و ناگهانی تکلم باید فوری بررسی شود.

اختلال تعادل و راه رفتن

درگیری مخچه یا مسیرهای مرتبط با تعادل می‌تواند ناهماهنگی حرکات، عدم تعادل، سرگیجه یا زمین خوردن ایجاد کند. بیمار ممکن است هنگام راه رفتن به یک سمت منحرف شود یا احساس کند کنترل دست و پا مانند گذشته نیست. ضایعات ناحیه خلفی جمجمه اهمیت ویژه دارند؛ زیرا فضای این بخش محدود است و توده یا ادم می‌تواند بر جریان مایع مغزی‌ـ‌نخاعی اثر بگذارد.

مشکلات بینایی

درگیری مسیرهای بینایی ممکن است باعث تاری دید، دوبینی یا کاهش بخشی از میدان بینایی شود. بیمار ممکن است اشیای یک سمت را نبیند یا هنگام راه رفتن با آنها برخورد کند. اختلال ناگهانی بینایی، به‌خصوص همراه با ضعف، اختلال تکلم یا سردرد شدید، نیازمند ارزیابی فوری است.

تغییر حافظه، تمرکز، شخصیت یا رفتار

علائم همیشه جسمی و آشکار نیستند. کاهش تمرکز، فراموشی، کند شدن فعالیت ذهنی، اشکال در تصمیم‌گیری یا تغییر رفتار می‌تواند رخ دهد و گاهی اعضای خانواده زودتر از بیمار متوجه آن می‌شوند. درگیری لوب فرونتال ممکن است بر انگیزه، قضاوت، رفتار و کنترل هیجان اثر بگذارد.

بااین‌حال، خستگی، اختلال خواب، اضطراب، داروها، عوارض درمان سرطان و مشکلات متابولیک نیز ممکن است حافظه و تمرکز را مختل کنند. بنابراین این نشانه‌ها به‌تنهایی متاستاز را اثبات نمی‌کنند.

تهوع، استفراغ و خواب‌آلودگی

افزایش فشار داخل جمجمه می‌تواند سردرد، تهوع، استفراغ و خواب‌آلودگی ایجاد کند. تشدید این علائم یا همراهی آنها با کاهش هوشیاری ممکن است نشانه ادم شدید، خونریزی، هیدروسفالی یا افزایش قابل توجه فشار داخل جمجمه باشد و باید فوراً بررسی شود.

سردرد، تشنج، ضعف یا بی‌حسی اندام‌ها، اختلال تعادل، مشکلات بینایی و تغییرات شناختی می‌توانند از علائم متاستاز مغزی باشند.

متاستاز مغزی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص معمولاً بر پایه شرح حال، معاینه عصبی و تصویربرداری مغز انجام می‌شود. سابقه و نوع سرطان، درمان‌های قبلی و وضعیت بیماری در سایر قسمت‌های بدن نیز در تفسیر یافته‌ها اهمیت دارند.

در معاینه عصبی، قدرت و حس اندام‌ها، تعادل، تکلم، بینایی، حافظه و عملکرد اعصاب جمجمه‌ای بررسی می‌شود. معاینه طبیعی نمی‌تواند متاستاز کوچک را رد کند و اگر احتمال بالینی وجود داشته باشد، تصویربرداری لازم است.

MRI مغز با تزریق ماده حاجب

در بیشتر بیماران، MRI مغز با تزریق ماده حاجب دقیق‌ترین روش معمول برای بررسی متاستاز است. این تصویربرداری می‌تواند تعداد، اندازه و محل ضایعات، ادم اطراف آنها و اثر فشاری بر ساختارهای مغز را نشان دهد. اطلاعات MRI برای تشخیص، برنامه‌ریزی جراحی یا رادیوسرجری و پیگیری بعد از درمان اهمیت دارد.

بعضی متاستازها پس از تزریق واضح‌تر دیده می‌شوند، اما شکل ضایعه به‌تنهایی همیشه تشخیص را قطعی نمی‌کند. گلیوبلاستوما، لنفوم، آبسه، بعضی ضایعات التهابی و بیماری‌های عروقی ممکن است ظاهری شبیه تومور ایجاد کنند.

MRI مغز با تزریق ماده حاجب یکی از مهم‌ترین ابزارها برای تشخیص، تعیین تعداد و اندازه متاستازها و همچنین پیگیری پاسخ به درمان است. CT و برخی روش‌های تصویربرداری پیشرفته نیز در شرایط خاص کاربرد دارند. برای آشنایی با بررسی‌های تصویربرداری قابل انجام می‌توانید به بخش خدمات تصویربرداری مراجعه کنید.

CT مغز چه زمانی استفاده می‌شود؟

CT سریع‌تر از MRI است و در شرایط اورژانسی کاربرد مهمی دارد. در بیمار دچار سردرد ناگهانی، کاهش هوشیاری، تشنج یا ضعف حاد، CT می‌تواند خونریزی، هیدروسفالی یا توده بزرگ دارای اثر فشاری را سریع نشان دهد.

بااین‌حال، CT ممکن است بعضی متاستازهای کوچک را نشان ندهد. بنابراین طبیعی بودن CT در بیماری که همچنان احتمال متاستاز درباره او مطرح است، لزوماً بررسی را پایان نمی‌دهد و ممکن است MRI لازم باشد.

بعضی ضایعات عروقی مغز نیز ممکن است با علائمی مانند سردرد، تشنج یا خونریزی مغزی ظاهر شوند و لازم است از تومورها افتراق داده شوند. یکی از این بیماری‌ها AVM است. برای شناخت بیشتر این اختلال می‌توانید مقاله ناهنجاری عروقی مغز یا AVM را مطالعه کنید.

تصویربرداری پیشرفته

در بیشتر موارد، MRI معمول با تزریق برای شروع تصمیم‌گیری کافی است. در شرایط منتخب، MRI پرفیوژن، تصویربرداری انتشار یا MR Spectroscopy می‌تواند اطلاعات تکمیلی درباره بافت ضایعه فراهم کند. PET نیز برای همه بیماران لازم نیست و ممکن است برای یافتن منشأ سرطان یا افتراق تغییرات ناشی از درمان از تومور فعال به کار رود. این روش‌ها مکمل MRI هستند و معمولاً جایگزین آن نمی‌شوند.

افتراق عود تومور از نکروز پرتویی

پس از رادیوسرجری یا پرتودرمانی ممکن است محل درمان در MRI بزرگ‌تر یا پررنگ‌تر دیده شود. این تغییر همیشه به معنای بازگشت سرطان نیست. نکروز پرتویی یکی از عوارض احتمالی دیررس است که می‌تواند ادم و تصویری شبیه تومور فعال ایجاد کند.

پزشک تصاویر قبلی و جدید را مقایسه می‌کند و ممکن است از MRI پیشرفته، PET یا پیگیری کوتاه‌مدت کمک بگیرد. گاهی برای تعیین قطعی ماهیت ضایعه، نمونه‌برداری یا جراحی ضرورت پیدا می‌کند.

تفسیر MRI متاستاز مغزی باید در کنار علائم عصبی، سابقه سرطان، محل و اندازه ضایعه و شرایط عمومی بیمار انجام شود. اگر تصاویر MRI، CT یا مدارک پزشکی بیمار را در اختیار دارید، برای بررسی تخصصی پرونده و تعیین مسیر مناسب ارزیابی می‌توانید از طریق نوبت‌دهی دکتر صائبی‌راد، متخصص جراحی مغز و اعصاب اقدام کنید.

MRI مغز با تزریق ماده حاجب یکی از مهم‌ترین روش‌های تصویربرداری برای تشخیص و ارزیابی متاستازهای مغزی است.

چه زمانی نمونه‌برداری لازم است؟

همه بیماران به نمونه‌برداری از مغز نیاز ندارند. اگر فرد سرطان شناخته‌شده داشته باشد و MRI الگوی سازگار با متاستاز نشان دهد، ممکن است تشخیص بدون نمونه‌برداری مستقیم انجام شود.

اگر سرطان اولیه شناخته نشده باشد، فقط یک ضایعه با ظاهر غیرمعمول وجود داشته باشد، بین متاستاز و تومور اولیه تردید باشد یا نتیجه بافت بر انتخاب درمان اثر بگذارد، بررسی پاتولوژی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. نمونه ممکن است با بیوپسی استریوتاکتیک یا هنگام جراحی برداشتن توده تهیه شود. پاتولوژی نوع سلول سرطانی و گاهی منشأ احتمالی آن را مشخص می‌کند و بررسی مولکولی نیز می‌تواند در انتخاب دارو مفید باشد.

آزمایش‌های خون برای ارزیابی وضعیت عمومی، عملکرد کبد و کلیه و آمادگی درمان اهمیت دارند، اما آزمایش خون معمولی به‌تنهایی قادر به تشخیص متاستاز مغزی نیست.

هر توده داخل جمجمه‌ای متاستاز نیست و در تشخیص افتراقی باید تومورهای اولیه و سایر ضایعات نیز در نظر گرفته شوند. یکی از تومورهایی که می‌تواند به شکل یک توده داخل جمجمه‌ای شناسایی شود، مننژیوم است. درباره ویژگی‌ها و روش‌های درمان آن می‌توانید در مقاله مننژیوم مغزی بیشتر بخوانید.

انتخاب درمان متاستاز مغزی

یک روش واحد برای همه بیماران وجود ندارد. تیم درمان معمولاً عوامل زیر را هم‌زمان بررسی می‌کند:

• تعداد ضایعات و حجم کلی آنها
• اندازه بزرگ‌ترین توده و محل آن
• میزان ادم، خونریزی یا فشار بر مغز
• وجود تشنج یا نقص عصبی
• نوع و ویژگی‌های مولکولی سرطان اولیه
• وضعیت سرطان در سایر اعضای بدن
• سلامت عمومی، توانایی انجام فعالیت‌های روزمره و درمان‌های قبلی

درمان ممکن است شامل کنترل ادم و علائم، جراحی، رادیوسرجری استریوتاکتیک، رادیوتراپی کل مغز، درمان هدفمند، ایمنی‌درمانی یا ترکیبی از این روش‌ها باشد. تصمیم‌گیری چندتخصصی میان جراح مغز و اعصاب، متخصص سرطان و متخصص رادیوتراپی می‌تواند به تعیین ترتیب مناسب درمان‌ها کمک کند.

جراحی متاستاز مغزی

جراحی بیشتر زمانی مطرح می‌شود که توده نسبتاً بزرگ باشد، فشار قابل توجهی بر مغز وارد کند، علائم عصبی ایجاد کرده باشد یا نمونه بافت برای تشخیص لازم باشد. برداشتن توده می‌تواند حجم ضایعه و اثر فشاری را سریع کاهش دهد و در بعضی بیماران سردرد یا ضعف ناشی از فشار را بهبود بخشد.

هدف جراحی، برداشت ایمن حداکثری تومور همراه با حفظ عملکرد بافت سالم است. قرار گرفتن ضایعه در نزدیکی نواحی مرتبط با حرکت، زبان یا سایر عملکردهای حیاتی، برنامه‌ریزی دقیق‌تری می‌طلبد. وجود چند متاستاز نیز جراحی را همیشه منتفی نمی‌کند؛ گاهی توده بزرگ و علامت‌دار برداشته می‌شود و ضایعات کوچک‌تر با رادیوسرجری درمان می‌شوند.

جزئیات روش عمل، عوارض احتمالی و دوره بهبودی در راهنمای جراحی تومور مغزی توضیح داده شده است.

آیا پس از جراحی درمان دیگری لازم است؟

در بسیاری از بیماران بله. حتی پس از برداشتن قابل مشاهده توده، ممکن است سلول‌های میکروسکوپی در اطراف حفره جراحی باقی مانده باشند. به همین دلیل ممکن است حفره عمل با رادیوسرجری یا رادیوتراپی استریوتاکتیک درمان شود. این تصمیم بر اساس پاتولوژی، MRI بعد از عمل، تعداد سایر متاستازها و وضعیت کلی بیمار گرفته می‌شود.

جراحی در بیماران منتخب می‌تواند برای برداشت ضایعه، کاهش فشار داخل جمجمه و کمک به تشخیص بافتی انجام شود.

رادیوسرجری استریوتاکتیک و گامانایف

رادیوسرجری استریوتاکتیک یا SRS روشی دقیق برای رساندن دوز بالای پرتو به ضایعه، بدون باز کردن جمجمه است. پرتو از جهت‌های مختلف روی تومور متمرکز می‌شود تا بافت سالم اطراف تا حد امکان دوز کمتری دریافت کند.

SRS بیشتر برای ضایعات کوچک‌تر یا تومورهایی کاربرد دارد که اثر فشاری شدید ایجاد نکرده‌اند. امروزه فقط تعداد ضایعات معیار تصمیم نیست و حجم کلی تومورها، اندازه هر ضایعه، محل آنها و شرایط بیمار نیز اهمیت دارد.

گامانایف چیست؟

گامانایف یکی از فناوری‌های رادیوسرجری مغز است. برخلاف نام آن، برشی در سر ایجاد نمی‌شود و چاقویی وارد مغز نمی‌شود. مجموعه‌ای از پرتوهای دقیق روی هدف متمرکز می‌شوند. گامانایف ممکن است برای بعضی متاستازها، حفره باقی‌مانده پس از جراحی یا ضایعات جدیدی که در پیگیری ظاهر شده‌اند به کار رود.

تفاوت گامانایف و سایبرنایف

سایبرنایف نیز می‌تواند درمان استریوتاکتیک دقیق ارائه دهد، اما فناوری تولید و هدایت پرتو در آن با گامانایف متفاوت است. انتخاب نباید تنها بر اساس نام دستگاه باشد. اندازه و محل تومور، برنامه درمانی، تجربه مرکز و شرایط بیمار اهمیت بیشتری دارند؛ بنابراین نمی‌توان یکی را برای تمام بیماران برتر دانست.

آیا رادیوسرجری جای جراحی را می‌گیرد؟

در بعضی بیماران بله، اما همیشه نه. ضایعه کوچک و بدون فشار قابل توجه ممکن است با SRS درمان شود. در مقابل، یک توده بزرگ همراه با ادم، اثر فشاری یا نقص عصبی ممکن است از جراحی سود بیشتری ببرد، زیرا حجم آن بلافاصله کاهش می‌یابد. نیاز به نمونه پاتولوژی نیز می‌تواند دلیل انتخاب جراحی باشد.

رادیوتراپی کل مغز

در رادیوتراپی کل مغز یا WBRT، کل مغز تحت پرتودرمانی قرار می‌گیرد. این روش در گذشته گسترده‌تر استفاده می‌شد، اما با توسعه SRS و داروهای مؤثر، کاربرد آن انتخابی‌تر شده است. WBRT همچنان ممکن است برای بیمارانی با تعداد زیادی ضایعه منتشر یا زمانی که درمان مناسب همه ضایعات با SRS ممکن نیست مطرح شود.

اثر احتمالی بر حافظه و عملکرد شناختی یکی از نگرانی‌های مهم است. در بیماران مناسب، روش‌هایی مانند حفاظت از هیپوکامپ و بعضی اقدامات دارویی ممکن است برای کاهش آسیب شناختی در نظر گرفته شوند. مناسب بودن این روش‌ها باید توسط تیم رادیوتراپی تعیین شود.

رادیوتراپی، از جمله روش‌های استریوتاکتیک در بیماران مناسب، یکی از گزینه‌های اصلی برای کنترل موضعی متاستازهای مغزی است.

کنترل ادم و تشنج

دگزامتازون

متاستاز می‌تواند در بافت اطراف خود ادم ایجاد کند. دگزامتازون در بیمار دارای علائم ناشی از ادم ممکن است تورم را کاهش دهد و سردرد، تهوع یا بعضی مشکلات عصبی را بهبود بخشد. این دارو خود تومور را درمان نمی‌کند و مصرف طولانی‌مدت آن می‌تواند عوارض مهمی داشته باشد. مقدار مصرف و نحوه کاهش یا قطع آن باید فقط توسط پزشک تعیین شود و قطع ناگهانی خودسرانه ممکن است خطرناک باشد.

داروهای ضدتشنج

اگر بیمار تشنج کرده باشد، ممکن است به داروی ضدتشنج نیاز داشته باشد. انتخاب دارو باید با توجه به درمان سرطان و احتمال تداخل دارویی انجام شود. در فردی که هرگز تشنج نداشته است، صرف وجود متاستاز لزوماً به معنای نیاز همیشگی به داروی پیشگیرانه نیست؛ تصمیم به شرایط بالینی و درمان‌های برنامه‌ریزی‌شده بستگی دارد.

آیا همه متاستازها باید فوراً جراحی یا پرتودرمانی شوند؟

خیر. در بعضی سرطان‌ها، داروهای جدید می‌توانند متاستازهای کوچک و بدون علامت را کنترل کنند. تیم درمان ممکن است پس از ارزیابی دقیق، ابتدا درمان سیستمیک را آغاز کند و پاسخ را با MRIهای منظم بسنجد.

این رویکرد برای همه مناسب نیست. توده علامت‌دار، ضایعه بزرگ، ادم قابل توجه، فشار بر مغز یا بدتر شدن وضعیت عصبی معمولاً نیاز به ارزیابی سریع برای درمان موضعی دارد. به تعویق انداختن جراحی یا رادیوسرجری باید تنها بر اساس تصمیم تیم درمان انجام شود.

درمان دارویی متاستاز مغزی

انتخاب درمان دارویی به منشأ سرطان، نشانگرهای مولکولی، درمان‌های قبلی و وضعیت بیماری داخل و خارج مغز بستگی دارد. به همین دلیل دو بیمار با تصاویر مغزی مشابه ممکن است داروهای کاملاً متفاوتی دریافت کنند.

درمان دارویی بیماران مبتلا به متاستاز مغزی می‌تواند شامل داروهای کنترل ادم و تشنج و در شرایط مناسب درمان‌های هدفمند، ایمونوتراپی یا سایر داروهای ضدسرطان باشد. از آنجا که تداخل دارویی و عوارض جانبی در این بیماران اهمیت زیادی دارد، برای بررسی داروها و نحوه مصرف آنها می‌توانید از بخش خدمات دارویی و بررسی داروها استفاده کنید.

درمان هدفمند

درمان هدفمند دارویی است که یک ویژگی یا مسیر مولکولی مشخص در سلول سرطانی را هدف می‌گیرد. برای انتخاب آن معمولاً نمونه تومور از نظر تغییرات ژنتیکی یا مولکولی بررسی می‌شود. اگر هدف مناسب وجود داشته باشد، ممکن است دارویی انتخاب شود که علاوه بر بیماری سایر اعضا، روی ضایعات مغزی نیز فعالیت داشته باشد.

متاستاز مغزی سرطان ریه

در سرطان ریه سلول غیرکوچک، بررسی مولکولی می‌تواند مسیر درمان را تغییر دهد. بعضی تومورها تغییراتی مانند EGFR یا ALK دارند و داروهای هدفمند دارای فعالیت داخل مغزی برای آنها در دسترس است. برای نمونه، اوسیمرتینیب در بعضی سرطان‌های دارای جهش EGFR و داروهایی مانند آلکتینیب یا لورلاتینیب در برخی سرطان‌های ALK مثبت ممکن است در کنترل بیماری مغزی نقش داشته باشند.

در بیمار بدون علامت و دارای ضایعات کوچک، پاسخ مورد انتظار به دارو ممکن است بر زمان‌بندی پرتودرمانی اثر بگذارد. بااین‌حال، توده بزرگ یا علامت‌دار و دارای اثر فشاری همچنان ممکن است به جراحی یا رادیوسرجری نیاز داشته باشد. انتخاب و ترتیب این درمان‌ها فردی است و نباید بر اساس نام یک دارو به‌صورت خودسرانه انجام شود.

متاستاز مغزی سرطان پستان

در سرطان پستان، درمان به زیرگروه بیماری وابسته است. در سرطان HER2 مثبت، داروهای جدید ضد HER2 توانسته‌اند گزینه‌های کنترل ضایعات مغزی را گسترش دهند. تراستوزوماب دروکس‌تکان و رژیم‌های حاوی توکاتینیب از گزینه‌هایی هستند که ممکن است در شرایط مناسب بررسی شوند.

در سرطان پستان سه‌گانه منفی یا گیرنده هورمونی مثبت، گزینه‌ها متفاوت‌اند و بر اساس ویژگی تومور، درمان‌های قبلی، وضعیت عمومی و وسعت بیماری انتخاب می‌شوند.

ایمنی‌درمانی

ایمنی‌درمانی با فعال کردن یا تقویت پاسخ ایمنی علیه سرطان عمل می‌کند. مهارکننده‌های نقاط کنترل ایمنی مانند داروهای ضد PD-1، PD-L1 و CTLA-4 در بعضی سرطان‌ها می‌توانند پاسخ داخل مغزی ایجاد کنند. اثر آنها در همه سرطان‌ها یا همه بیماران یکسان نیست و نوع تومور، وجود علائم و نیاز به کورتون بر تصمیم‌گیری اثر می‌گذارد.

ملانوما

درمان متاستاز مغزی ملانوما با ورود ایمنی‌درمانی تغییر کرده است. در بعضی بیماران منتخب، به‌ویژه افراد دارای ضایعات بدون علامت، ترکیب‌هایی مانند نیولوماب و ایپیلیموماب ممکن است کنترل قابل توجهی ایجاد کنند. اگر تومور جهش BRAF داشته باشد، درمان‌های هدفمند BRAF و MEK نیز ممکن است مطرح شوند.

بیماری که به علت توده مغزی دچار علائم شدید، ادم قابل توجه یا فشار بر ساختارهای مغز است، ممکن است پیش از درمان سیستمیک به درمان موضعی نیاز داشته باشد.

شیمی‌درمانی

نقش شیمی‌درمانی کلاسیک به نوع سرطان اولیه وابسته است. بعضی داروها توانایی محدودی برای ورود به سیستم عصبی مرکزی دارند؛ بااین‌حال، این موضوع به معنای کنار گذاشتن کامل شیمی‌درمانی نیست و در بعضی سرطان‌ها یا مراحل درمان می‌تواند بخشی از برنامه کنترل بیماری باشد.

آیا دارو جای جراحی یا گامانایف را می‌گیرد؟

گاهی، اما نه برای همه. در متاستاز کوچک، بدون علامت و حساس به درمان سیستمیک ممکن است دارو در اولویت قرار گیرد و MRI منظم انجام شود. در مقابل، توده بزرگ همراه با ضعف، اختلال هوشیاری یا افزایش فشار داخل جمجمه معمولاً به ارزیابی سریع برای درمان موضعی نیاز دارد. جراحی، رادیوسرجری و درمان دارویی همیشه جایگزین یکدیگر نیستند و در بسیاری از بیماران باید با ترتیب مناسب ترکیب شوند.

درمان دارویی بر اساس نوع سرطان اولیه و ویژگی‌های مولکولی آن می‌تواند شامل درمان هدفمند، ایمونوتراپی و سایر درمان‌های سیستمیک باشد.

پزشکی دقیق و تصمیم‌گیری چندتخصصی

وجود توده در MRI به‌تنهایی برای انتخاب درمان کافی نیست. منشأ سرطان، ویژگی‌های مولکولی، وضعیت بیماری خارج مغز، علائم عصبی و درمان‌های قبلی همگی اهمیت دارند. بررسی پاتولوژی و آزمایش‌های مولکولی مناسب می‌تواند به انتخاب دارو کمک کند و مشورت میان تخصص‌های جراحی مغز و اعصاب، انکولوژی و رادیوتراپی برای تعیین ترتیب درمان‌ها اهمیت دارد.

طول عمر و پیش‌آگهی متاستاز مغزی

برای پرسش «متاستاز مغزی چقدر طول عمر دارد؟» یک عدد ثابت وجود ندارد. پیش‌آگهی به نوع سرطان، مشخصات مولکولی، تعداد و حجم ضایعات، وضعیت عمومی، کنترل بیماری در سایر اعضا و امکان استفاده از درمان‌های مؤثر بستگی دارد. وضعیت فرد دارای یک ضایعه کوچک و قابل کنترل با بیماری که سرطان گسترده در چند عضو دارد یکسان نیست.

پیشرفت درمان‌های هدفمند و ایمنی‌درمانی باعث شده است بعضی آمارهای قدیمی برای همه بیماران امروز کاربرد نداشته باشند. ابزارهایی مانند GPA و Diagnosis-Specific GPA برای برآورد گروهی پیش‌آگهی به کار می‌روند، اما حتی این ابزارها نیز نمی‌توانند آینده یک فرد را با قطعیت پیش‌بینی کنند.

آیا متاستاز مغزی قابل درمان است؟

در بسیاری از بیماران می‌توان ضایعات داخل مغز را به‌طور مؤثر کنترل کرد. یک توده ممکن است با جراحی برداشته شود، ضایعات کوچک‌تر با رادیوسرجری کنترل شوند و درمان هدفمند یا ایمنی‌درمانی نیز بر بیماری داخل مغز اثر بگذارد.

بااین‌حال، متاستاز مغزی معمولاً بخشی از یک سرطان سیستمیک است و کنترل ضایعه مغزی همیشه به معنای از بین رفتن کامل سرطان در تمام بدن نیست. هدف می‌تواند کنترل طولانی‌مدت بیماری، حفظ عملکرد عصبی، کاهش علائم یا بهبود کیفیت زندگی باشد و بر اساس شرایط هر فرد تعیین می‌شود.

عود متاستاز مغزی

احتمال عود وجود دارد. ممکن است ضایعه در محل قبلی دوباره رشد کند یا در حالی که محل درمان‌شده کنترل است، متاستاز جدیدی در قسمت دیگری از مغز ایجاد شود. به همین دلیل پایان جراحی یا رادیوسرجری به معنای پایان مراقبت نیست.

اگر یک یا چند ضایعه جدید ایجاد شوند، ممکن است استفاده مجدد از رادیوسرجری یا در موارد منتخب جراحی امکان‌پذیر باشد. تصمیم به نوع درمان قبلی، محل و اندازه ضایعات جدید، احتمال نکروز پرتویی و وضعیت کلی سرطان بستگی دارد.

در صورت عود متاستاز مغزی، انتخاب درمان مجدد به محل و تعداد ضایعات، درمان‌های قبلی و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.

پیگیری پس از درمان

پیگیری منظم بخشی اساسی از درمان است. علاوه بر معاینه عصبی، MRIهای دوره‌ای برای بررسی محل درمان‌شده و شناسایی ضایعات جدید انجام می‌شوند. فاصله تصویربرداری برای همه یکسان نیست و بر اساس نوع سرطان، تعداد اولیه متاستازها، روش درمان و وضعیت بیماری خارج مغز تعیین می‌شود.

مقایسه تصاویر جدید با MRIهای قبلی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا روند تغییرات در طول زمان گاهی اطلاعات بیشتری از یک تصویر منفرد ارائه می‌دهد. بروز علامت عصبی جدید یا پیشرونده نیز ممکن است نیاز به تصویربرداری زودتر از برنامه معمول داشته باشد.

زندگی و توانبخشی پس از درمان

بسیاری از بیماران پس از کنترل بیماری می‌توانند به‌تدریج بخشی از فعالیت‌های روزمره را از سر بگیرند. اگر ضعف اندام، اختلال تعادل یا کاهش توانایی انجام کارهای روزانه وجود داشته باشد، فیزیوتراپی و توانبخشی ممکن است مفید باشد. بعضی بیماران به گفتاردرمانی، کاردرمانی یا توانبخشی شناختی نیاز دارند.

میزان بازیابی عملکرد به محل ضایعه، شدت علائم پیش از درمان، وضعیت عمومی و پاسخ مغز پس از جراحی یا پرتودرمانی بستگی دارد. زمان بازگشت به رانندگی، کار، ورزش یا فعالیت‌های پرخطر باید با توجه به سابقه تشنج و وضعیت عصبی، با نظر پزشک تعیین شود.

MRI دوره‌ای، بررسی علائم عصبی و هماهنگی میان جراح مغز و اعصاب، انکولوژی و رادیوانکولوژی بخش مهمی از پیگیری بیماران است.

چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟

در فرد مبتلا به سرطان یا دارای سابقه متاستاز مغزی، علائم زیر نباید تا نوبت معمول پزشکی منتظر بمانند:

• اولین تشنج یا تشنج طولانی و تکرارشونده
• ضعف یا بی‌حسی ناگهانی صورت، دست یا پا، به‌ویژه در یک سمت بدن
• اختلال ناگهانی تکلم، درک زبان یا بینایی
• سردرد بسیار شدید و ناگهانی یا سردردی که به‌سرعت بدتر می‌شود
• کاهش سطح هوشیاری، گیجی شدید یا دشواری در بیدار کردن بیمار
• استفراغ مکرر همراه با سردرد یا خواب‌آلودگی
• بدتر شدن سریع تعادل، راه رفتن یا سایر عملکردهای عصبی

این علائم اختصاصی متاستاز نیستند و ممکن است در سکته مغزی، خونریزی داخل جمجمه، هیدروسفالی یا افزایش فشار داخل جمجمه نیز ایجاد شوند. ارزیابی سریع برای تشخیص علت و شروع درمان ضروری است.

جمع‌بندی

متاستاز مغزی در اثر انتشار سرطان از عضو دیگری به مغز ایجاد می‌شود و با تومور اولیه مغز تفاوت دارد. سردرد جدید، تشنج، ضعف اندام، اختلال تکلم، مشکلات تعادل، تغییر بینایی و اختلالات شناختی از علائم احتمالی هستند، اما هیچ‌یک به‌تنهایی تشخیص را ثابت نمی‌کنند.

MRI مغز با تزریق ماده حاجب مهم‌ترین روش معمول تصویربرداری است و در شرایط خاص پاتولوژی یا تصویربرداری تکمیلی نیز ضرورت پیدا می‌کند. درمان ممکن است شامل جراحی، رادیوسرجری مانند گامانایف، رادیوتراپی، درمان هدفمند، ایمنی‌درمانی و کنترل علائم باشد.

انتخاب روش مناسب باید بر اساس اندازه و محل ضایعات، شدت علائم، نوع و ویژگی مولکولی سرطان و وضعیت بیماری در سراسر بدن انجام شود. پیگیری منظم با معاینه و MRI برای تشخیص عود، متاستاز جدید یا عوارض درمان اهمیت دارد.

اگر متاستاز مغزی در MRI تشخیص داده شده است یا بیمار دارای علائمی مانند سردرد پیشرونده، تشنج، ضعف اندام، اختلال تکلم یا مشکلات تعادل است، تصمیم درباره ادامه بررسی و انتخاب میان جراحی، رادیوسرجری و سایر درمان‌ها باید براساس شرایط اختصاصی بیمار انجام شود. برای بررسی مدارک پزشکی و تصاویر بیمار می‌توانید از طریق دریافت نوبت از دکتر رضا صائبی‌راد، متخصص جراحی مغز و اعصاب اقدام کنید.

تجربه بالینی دکتر رضا صائبی راد جراح مغز،اعصاب و ستون فقرات:

در ارزیابی متاستاز مغزی، تنها تعداد ضایعاتی که در MRI دیده می‌شوند برای تصمیم‌گیری کافی نیست. محل تومور، اندازه و حجم آن، میزان ادم اطراف ضایعه، شدت علائم عصبی، وضعیت عمومی بیمار و نوع سرطان اولیه باید همزمان بررسی شوند.در عمل ممکن است یک توده منفرد اما بزرگ و علامت‌دار نیازمند جراحی سریع باشد، در حالی که چند متاستاز کوچک در بیماری با شرایط عمومی مناسب بتوانند با رادیوسرجری یا درمان‌های دارویی جدید کنترل شوند.