جراحی تومور مغزی چگونه انجام می‌شود؟ روش‌های عمل، عوارض و بهبودی

جراحی تومور مغزی چیست؟

جراحی تومور مغزی می‌تواند برای تشخیص، کاهش فشار داخل جمجمه، برداشتن بخشی یا تمام تومور قابل مشاهده و کمک به برنامه‌ریزی درمان‌های بعدی انجام شود. برنامه جراحی برای هر بیمار جداگانه طراحی می‌شود و به نوع احتمالی تومور، محل و اندازه آن، سرعت رشد، ارتباط با عروق و نواحی عملکردی مغز و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.

گاهی جراحی با هدف برداشتن کامل تومور انجام می‌شود؛ اما در تومورهای نفوذکننده یا تومورهایی که نزدیک مراکز حرکت، گفتار، بینایی یا سایر عملکردهای مهم قرار دارند، هدف اصلی معمولاً برداشت حداکثری ایمن است. یعنی خارج کردن بیشترین مقدار ممکن از تومور، بدون افزایش غیرقابل‌قبول خطر آسیب عصبی.

برای آشنایی با علائم و مسیر تشخیص، مطالعه راهنمای تومور مغزی؛ از علائم اولیه تا تشخیص و درمان نیز می‌تواند مفید باشد.

برای بررسی تصاویر MRI و ارزیابی شرایط بیمار می‌توانید برای رزرو نوبت دکتر رضا صائبی‌راد⁠ اقدام کنید.

چه زمانی تومور مغزی به جراحی نیاز دارد؟

وجود یک ضایعه در MRI به‌تنهایی به معنی نیاز قطعی به جراحی فوری نیست. پزشک عواملی مانند علائم بیمار، اندازه و محل ضایعه، تغییرات آن در تصویربرداری‌های متوالی، احتمال ایجاد فشار بر مغز و امکان دسترسی ایمن به تومور را بررسی می‌کند.

در بعضی تومورهای کوچک و کم‌خطر که علامتی ایجاد نکرده‌اند، ممکن است پیگیری منظم با MRI مطرح شود. در مقابل، توموری که باعث ضعف اندام، اختلال گفتار، تشنج، اختلال بینایی یا نشانه‌های افزایش فشار داخل جمجمه شده است، ممکن است به درمان فعال‌تری نیاز داشته باشد.

MRI نقش مهمی در تعیین محل، اندازه و ارتباط تومور با ساختارهای اطراف دارد. بیمارانی که برای بررسی ضرورت یا نوع تصویربرداری نیاز به ارزیابی دارند، می‌توانند از بخش درخواست آنلاین MRI و تصویربرداری پزشکی⁠ استفاده کنند.

اهداف اصلی جراحی

• نمونه‌برداری: برداشتن مقدار کمی از بافت برای بررسی پاتولوژی و آزمایش‌های مولکولی.
• کاهش حجم تومور: کم کردن فشار توده بر بافت مغز و گاهی کمک به کنترل علائم.
• برداشت حداکثری ایمن: خارج کردن بیشترین مقدار ممکن از تومور با حفظ عملکردهای عصبی.
• کمک به درمان‌های بعدی: تعیین نوع و ویژگی‌های تومور برای تصمیم‌گیری درباره پرتودرمانی، درمان دارویی یا پیگیری تصویربرداری.

باقی ماندن بخشی از تومور همیشه به معنی ناموفق بودن عمل نیست. اگر ادامه جراحی خطر آسیب جدی به عملکردهای عصبی را افزایش دهد، محدود کردن برداشت می‌تواند تصمیمی منطقی برای حفظ کیفیت زندگی بیمار باشد.

در این تصویر اصول کلی جراحی تومور مغزی را مشاهده می کتید که در ادامه مفصل تر بحث می شود.

روش‌های جراحی تومور مغزی

کرانیوتومی

کرانیوتومی یکی از روش‌های اصلی دسترسی به تومورهای داخل جمجمه است. در این عمل، جراح بخشی از استخوان جمجمه را به‌طور موقت برمی‌دارد تا به ناحیه موردنظر دسترسی پیدا کند. پس از اتمام جراحی، استخوان معمولاً در محل خود قرار داده و ثابت می‌شود.

میکروجراحی

در میکروجراحی از میکروسکوپ و ابزارهای ظریف استفاده می‌شود تا جراح بتواند مرز میان تومور، بافت سالم، عروق و اعصاب اطراف را بهتر ارزیابی کند. میزان امکان جداسازی تومور به نوع و الگوی رشد آن بستگی دارد؛ برخی تومورها مرز مشخص‌تری دارند و برخی مانند گلیوماهای منتشر در بافت مغز نفوذ می‌کنند.

بیوپسی استریوتاکتیک

اگر تومور در ناحیه‌ای عمقی یا دشوار برای برداشت قرار داشته باشد، یا برداشت گسترده خطر زیادی ایجاد کند، ممکن است بیوپسی استریوتاکتیک انجام شود. در این روش با کمک MRI یا CT و سیستم هدایت رایانه‌ای، مسیر دقیقی برای برداشتن نمونه کوچک بافت طراحی می‌شود.

کرانیوتومی هوشیار

کرانیوتومی هوشیار در برخی بیماران دارای تومور نزدیک نواحی مسئول گفتار، زبان یا حرکت به کار می‌رود. بیمار در تمام مراحل کاملاً بیدار نیست؛ بی‌حسی و آرام‌بخشی یا بیهوشی در بخش‌هایی از عمل استفاده می‌شود و هنگام نقشه‌برداری عملکردی، بیمار با انجام فعالیت‌هایی مانند صحبت کردن، نامیدن تصاویر، شمارش یا حرکت دادن اندام به تیم جراحی کمک می‌کند.

این روش برای همه بیماران مناسب نیست. توانایی همکاری، وضعیت شناختی و زبانی، اضطراب، محل تومور و ارزیابی تیم جراحی و بیهوشی در انتخاب آن نقش دارند.

انتخاب روش مناسب جراحی به محل و نوع تومور و وضعیت عصبی بیمار بستگی دارد؛ برای ارزیابی تخصصی می‌توانید از طریق نوبت ویزیت دکتر رضا صائبی‌راد⁠ جراح مغز ،اعصاب و ستون فقرات مراجعه کنید.

جراحی کرانیوتومی هوشیار روشی مفید برای تومور هایی است که در نزدیکی مراکز مهم مغزی قرار گرفته اند.

جراحی اندوسکوپیک و جراحی از راه بینی

در جراحی اندوسکوپیک از دوربین و ابزارهای باریک برای دسترسی به برخی ضایعات استفاده می‌شود. جراحی اندوسکوپیک از راه بینی نیز در بعضی تومورهای هیپوفیز و ضایعات منتخب قاعده جمجمه کاربرد دارد. مناسب بودن این مسیر به محل و امتداد تومور و تجربه تیم تخصصی بستگی دارد.

لیزر درمانی بینابینی یا LITT

در LITT، فیبر لیزر با هدایت تصویری وارد هدف می‌شود و انرژی حرارتی کنترل‌شده برای تخریب بافت موردنظر به کار می‌رود. این روش برای همه تومورها جایگزین کرانیوتومی نیست و فقط در برخی بیماران و ضایعات منتخب مطرح می‌شود.

در این اینفوگرافی انواع رویکرد های جراحی نومور مغزی را مشاهده می کنید هر رویکرد کاربرد خاص خودش را دارد.

فناوری‌های کمک‌کننده در جراحی

• نورونویگیشن: کمک به برنامه‌ریزی مسیر جراحی و مشاهده موقعیت ابزار نسبت به تومور و ساختارهای اطراف.
• نقشه‌برداری عملکردی مغز: شناسایی نواحی مرتبط با حرکت، زبان و دیگر عملکردهای مهم.
• مانیتورینگ نوروفیزیولوژیک: پایش برخی مسیرهای عصبی در طول عمل.
• MRI یا سونوگرافی حین عمل: کمک به ارزیابی موقعیت تومور و تغییرات ایجادشده در مغز هنگام جراحی.
• جراحی با هدایت فلورسانس: کمک به تشخیص بهتر برخی بافت‌های توموری منتخب؛ این روش جایگزین پاتولوژی یا نقشه‌برداری عملکردی نیست.

این فناوری‌ها می‌توانند اطلاعات بیشتری در اختیار تیم جراحی قرار دهند، اما هیچ‌کدام خطر جراحی مغز را به صفر نمی‌رسانند.

عوارض احتمالی جراحی تومور مغزی

خطر عوارض به نوع و محل تومور، وسعت جراحی، نزدیکی به نواحی عملکردی، ارتباط با عروق و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. عوارض احتمالی شامل موارد زیر است:

• سردرد، تهوع و خستگی
• خون‌ریزی یا لخته
• تورم مغز
• تشنج
• عفونت زخم یا عفونت‌های عمقی
• نشت مایع مغزی‌نخاعی
• ضعف یا اختلال حرکتی
• اختلال گفتار، زبان، حافظه یا تمرکز
• اختلال تعادل یا بینایی
• واکنش‌های مرتبط با بیهوشی

در موارد نادر، عوارض شدیدتری مانند سکته مغزی، کاهش سطح هوشیاری یا مرگ نیز ممکن است رخ دهد. خطر اختصاصی هر بیمار باید پیش از عمل توسط تیم جراحی توضیح داده شود.

هر جراحی خطرات و عوارض خاص خودش را دارد که باید توسط پزشک به خوبی و واضحی به بیماران توضیح داده شود.

تشنج پس از جراحی

تومور مغزی یا خود جراحی می‌تواند با تشنج همراه باشد. نیاز به داروی ضدتشنج برای همه بیماران یکسان نیست و به سابقه تشنج، نوع و محل تومور و شرایط بالینی بستگی دارد. داروهای تجویزشده را نباید بدون هماهنگی با پزشک قطع یا تغییر داد. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید راهنمای تشنج و صرع را بخوانید.

خون‌ریزی و تورم مغز

خون‌ریزی یا ادم مغز ممکن است باعث سردرد، تهوع، خواب‌آلودگی، ضعف یا بدتر شدن سایر علائم عصبی شود. این عوارض نیازمند پایش پزشکی هستند. برای آشنایی با نشانه‌های هشداردهنده، مطلب خونریزی مغزی را نیز ببینید.

پس از جراحی چه اتفاقی می‌افتد؟

پس از عمل، سطح هوشیاری، قدرت اندام‌ها، گفتار، وضعیت مردمک‌ها، علائم افزایش فشار داخل جمجمه و وضعیت زخم به‌طور منظم بررسی می‌شود. بعضی بیماران برای پایش دقیق‌تر به ICU یا بخش مراقبت‌های عصبی منتقل می‌شوند.

ممکن است MRI یا CT پس از عمل برای ارزیابی تورم، خون‌ریزی و میزان برداشت انجام شود. در بسیاری از موارد، نتیجه پاتولوژی و آزمایش‌های مولکولی برای تعیین درمان بعدی اهمیت دارد. بسته به نوع تومور، ممکن است پیگیری با MRI، پرتودرمانی، درمان دارویی یا ترکیبی از این روش‌ها لازم باشد.

مسیر بعد از عمل جراحی تومور مغزی بسیار مهم است و با توجه به نوع تومور و جراحی صورت گرفته متفاوت است.

پس از جراحی، بسته به شرایط بیمار ممکن است داروهایی برای کنترل درد، ادم مغزی، تهوع یا تشنج تجویز شوند. انتخاب و تنظیم این داروها باید تحت نظر پزشک انجام شود و در صورت نیاز می‌توانید از بخش خدمات تجویز و بررسی دارو استفاده کنید.

سردرد و درد محل جراحی در دوره اولیه پس از عمل ممکن است رخ دهد و انتخاب داروی مناسب باید با توجه به شرایط بیمار، خطر خون‌ریزی و سایر داروهای مصرفی انجام شود. برای آشنایی بیشتر با انواع داروهای ضددرد، نحوه عملکرد و عوارض آن‌ها می‌توانید مقاله مسکن‌ها؛ انواع، کاربردها و عوارض جانبی را مطالعه کنید.

دوران نقاهت و توان‌بخشی

مدت نقاهت به نوع و وسعت عمل، وضعیت عصبی پیش و پس از جراحی، سن، بیماری‌های زمینه‌ای و نیاز به درمان‌های تکمیلی بستگی دارد. برخی بیماران طی چند هفته به بخش زیادی از فعالیت‌های روزمره برمی‌گردند و برخی دیگر به زمان طولانی‌تر یا توان‌بخشی نیاز دارند.

• مراقبت از زخم: شست‌وشو، برداشتن بخیه یا منگنه و استفاده از محصولات روی زخم باید طبق دستور جراح انجام شود.
• فعالیت بدنی: راه رفتن و حرکت کنترل‌شده معمولاً به‌تدریج آغاز می‌شود؛ فعالیت سنگین و بلند کردن اجسام باید تا زمان اجازه تیم درمان محدود شود.
• فیزیوتراپی: برای ضعف، اختلال تعادل یا مشکل راه رفتن.
• گفتاردرمانی: برای مشکلات گفتار، نامیدن، درک زبان، خواندن یا نوشتن.
• کاردرمانی و توان‌بخشی شناختی: برای مشکلات فعالیت‌های روزمره، توجه، حافظه، تمرکز و برنامه‌ریزی.
• رانندگی و بازگشت به کار: باید بر اساس وضعیت عصبی، تشنج، بینایی، داروهای مصرفی، نوع شغل و مقررات محل زندگی تعیین شود.

قرمزی یا تورم رو به افزایش، ترشح یا باز شدن زخم، تب، تشنج، خواب‌آلودگی غیرعادی، استفراغ مکرر، سردرد شدید یا رو به بدتر شدن، ضعف جدید، اختلال گفتار یا کاهش سطح هوشیاری باید فوراً به تیم درمان اطلاع داده شود یا طبق دستورالعمل ترخیص، از خدمات اورژانسی کمک گرفته شود.

در بیمارانی که پس از جراحی با مشکلاتی مانند ضعف حرکتی، اختلال تعادل، مشکلات شناختی یا کاهش عملکرد عصبی مواجه هستند، برنامه توان‌بخشی باید متناسب با شرایط هر فرد طراحی شود. برای آشنایی با خدمات مرتبط می‌توانید به بخش نوروتراپی و توان‌بخشی عصبی مراجعه کنید.

پس از ترخیص، برخی بیماران ممکن است برای مراقبت از زخم، پایش وضعیت عمومی، اجرای دستورات درمانی یا دریافت مراقبت‌های پرستاری در منزل به کمک تخصصی نیاز داشته باشند. در این شرایط می‌توانید از بخش خدمات پرستاری در منزل استفاده کنید.

در این تصویر مسیر مراقبت های پس از جراحی و توانبخشی را نشان می دهد.دوره نقاهت بسیار مهم است و نباید نادیده گرفته شود.

جمع‌بندی

جراحی تومور مغزی یک روش واحد و یکسان برای همه بیماران نیست. کرانیوتومی، بیوپسی استریوتاکتیک، جراحی هوشیار، روش‌های اندوسکوپیک و تکنیک‌های کم‌تهاجمی‌تر در شرایط متفاوت استفاده می‌شوند. هدف معمولاً رسیدن به بهترین تعادل میان کنترل تومور و حفظ عملکرد مغز است. نتیجه پاتولوژی، MRI پس از عمل، وضعیت عصبی و برنامه درمانی تکمیلی، همگی در ارزیابی نتیجه درمان نقش دارند.

برای بررسی MRI و پیگیری وضعیت بیمار پس از جراحی نیز امکان رزرو نوبت آنلاین دکتر رضا صائبی‌راد جراح مغز،اعصاب و ستون فقرات⁠ وجود دارد.

تجربه و توصیه  دکتر رضا صائبی‌راد جراح مغز،اعصاب و ستون فقرات:

«در جراحی تومور مغزی، موفقیت عمل را نباید فقط با مقدار توموری که خارج شده سنجید. یکی از مهم‌ترین اصول، برداشتن حداکثریِ ایمن تومور در کنار حفظ عملکردهایی مانند حرکت، گفتار و شناخت است. به همین دلیل گاهی باقی گذاشتن بخشی از تومور که به نواحی حیاتی مغز نزدیک است، می‌تواند تصمیم آگاهانه و ایمن‌تری نسبت به تلاش برای برداشت کامل آن باشد.»