مسکن چیست؟ انواع، کاربردها، عوارض و راهنمای مصرف ایمن

مسکن چیست؟

مسکن یا داروی ضددرد به دارویی گفته می‌شود که شدت درد را کاهش می‌دهد یا تحمل آن را آسان‌تر می‌کند. مسکن‌ها یک گروه یکسان نیستند؛ بعضی بر التهاب اثر می‌گذارند، برخی پردازش پیام درد را در مغز و نخاع تغییر می‌دهند و گروهی برای درد ناشی از آسیب عصب به کار می‌روند.

درد می‌تواند هشدار یک مشکل زمینه‌ای باشد. بنابراین کاهش درد همیشه به معنی درمان علت آن نیست. انتخاب دارو باید با نوع درد، مدت علائم، سن، بارداری، بیماری‌های زمینه‌ای و سایر داروهای مصرفی هماهنگ باشد.

مسکن‌ها چگونه عمل می‌کنند؟

پس از آسیب یا التهاب بافت، مواد شیمیایی مختلفی گیرنده‌های درد را فعال یا حساس می‌کنند. پیام درد از راه اعصاب محیطی به نخاع و سپس مغز می‌رسد. داروهای ضددرد ممکن است در یکی یا چند بخش از این مسیر اثر بگذارند.

• داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی: تولید پروستاگلاندین‌ها را کاهش می‌دهند و می‌توانند درد، التهاب و تب را کمتر کنند.
• استامینوفن: بیشتر اثر ضددرد و تب‌بر دارد و اثر ضدالتهابی محیطی آن محدود است.
• اپیوئیدها: بر گیرنده‌های اپیوئیدی در مغز، نخاع و سایر بخش‌های دستگاه عصبی اثر می‌گذارند.
• داروهای درد عصبی: فعالیت مسیرهای عصبی دخیل در درد نوروپاتیک را تعدیل می‌کنند.

اگر درد به‌طور مداوم ادامه دارد یا با درمان‌های معمول کنترل نمی‌شود، بهتر است علت زمینه‌ای آن بررسی شود. برای ارزیابی دقیق‌تر می‌توانید برای دریافت نوبت از دکتر رضا صائبی‌راد اقدام کنید.

اطلاع از شیوه کارکرد مسکن ها برای تجویز درست و مصزف انها الزامی است

انواع داروهای مسکن

استامینوفن یا پاراستامول

استامینوفن برای بعضی دردهای خفیف تا متوسط و کاهش تب استفاده می‌شود. این دارو در مقدار مناسب معمولاً قابل‌تحمل است، اما مصرف بیش از حد آن می‌تواند آسیب جدی کبدی ایجاد کند.

استامینوفن در بسیاری از فرآورده‌های ترکیبی سرماخوردگی و ضددرد نیز وجود دارد. پیش از مصرف چند محصول، نام ماده مؤثره آن‌ها را بررسی کنید تا ناخواسته استامینوفن تکراری دریافت نکنید. افراد مبتلا به بیماری کبدی، کسانی که الکل مصرف می‌کنند یا داروهای دیگری دارند که بر کبد اثر می‌گذارند، باید پیش از مصرف با پزشک یا داروساز مشورت کنند.

داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی

ایبوپروفن، ناپروکسن و دیکلوفناک از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی یا NSAIDها هستند. این داروها ممکن است برای برخی دردهای التهابی، عضلانی‌اسکلتی، درد قاعدگی یا بعضی حملات سردرد مفید باشند.

NSAIDها می‌توانند موجب ناراحتی معده، زخم یا خون‌ریزی گوارشی، احتباس مایعات، افزایش فشار خون و آسیب کلیه شوند. خطر عوارض در سالمندان، افراد دچار کم‌آبی و بیماران دارای سابقه زخم گوارشی، بیماری کلیوی، نارسایی قلبی یا بعضی بیماری‌های قلبی‌عروقی بیشتر است.

مصرف هم‌زمان چند NSAID، مانند ایبوپروفن همراه با ناپروکسن یا دیکلوفناک، معمولاً سود بیشتری ایجاد نمی‌کند و می‌تواند احتمال عوارض را بالا ببرد. سلکوکسیب و دیگر مهارکننده‌های انتخابی COX-2 نیز بدون عارضه نیستند و همچنان ملاحظات کلیوی، قلبی‌عروقی و گوارشی دارند.

اپیوئیدها

داروهایی مانند مورفین، اکسی‌کودون و فنتانیل ممکن است در شرایط مشخص، از جمله برخی دردهای شدید حاد، درد مرتبط با سرطان یا درد پس از بعضی جراحی‌ها، تجویز شوند. این داروها برای مصرف خودسرانه مناسب نیستند.

خواب‌آلودگی، سرگیجه، تهوع و یبوست از عوارض شایع‌تر اپیوئیدها هستند. مصرف بیش از حد یا ترکیب آن‌ها با الکل، داروهای خواب‌آور، آرام‌بخش‌ها یا سایر مواد مهارکننده دستگاه عصبی مرکزی می‌تواند موجب سرکوب تنفس، کاهش هوشیاری و مرگ شود. مصرف طولانی‌تر نیز ممکن است با تحمل دارویی، وابستگی جسمی و اختلال مصرف اپیوئید همراه باشد.

داروهای کمکی برای درد نوروپاتیک

درد نوروپاتیک ممکن است به شکل سوزش، شوک الکتریکی، تیرکشیدن، گزگز یا درد ناشی از تماس معمولی ظاهر شود. در این نوع درد، استامینوفن و NSAIDها اغلب اثر محدودی دارند.

بسته به علت درد و شرایط بیمار، داروهایی مانند گاباپنتین، پرگابالین، دولوکستین یا بعضی داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای ممکن است تجویز شوند. کاربرد این داروها برای درد به معنی ابتلای فرد به صرع یا افسردگی نیست. سرگیجه، خواب‌آلودگی، اختلال تعادل، ورم اندام‌ها، خشکی دهان یا افت فشار از عوارض احتمالی برخی از این داروها هستند.

مسکن‌های موضعی

ژل‌ها، کرم‌ها یا چسب‌های حاوی بعضی NSAIDها، لیدوکائین یا کپسایسین ممکن است برای انواع مشخصی از درد موضعی کاربرد داشته باشند. مواجهه عمومی بدن با بعضی فرآورده‌های موضعی کمتر از داروی خوراکی است، اما این محصولات نیز می‌توانند عارضه یا محدودیت مصرف داشته باشند و نباید روی پوست آسیب‌دیده یا خارج از دستور محصول استفاده شوند.

در این تصویر انواع اصلی مسکن ها را مشاهده میکنید .سعی کنید نام دارو ها را یاد بگیرید.

کدام مسکن برای کدام درد مناسب است؟

عبارت «قوی‌ترین مسکن» معیار مناسبی برای انتخاب درمان نیست. دارویی که برای درد التهابی مناسب است ممکن است برای درد عصبی مفید نباشد. تشخیص نوع درد و توجه به خطرهای فردی مهم‌تر از قدرت ظاهری دارو است.

انتخاب داروی مناسب به نوع و علت درد، بیماری‌های زمینه‌ای و سایر داروهای مصرفی فرد بستگی دارد. برای بررسی دقیق‌تر درمان می‌توانید از خدمات تجویز و پیگیری دارو استفاده کنید.

سردرد و میگرن

استامینوفن یا بعضی NSAIDها ممکن است برای درمان حمله برخی سردردهای شایع یا میگرن به کار روند. در میگرن متوسط تا شدید یا حمله‌ای که به درمان ساده پاسخ نمی‌دهد، ممکن است داروهای اختصاصی‌تری لازم باشد. سردردهای مکرر نیازمند تشخیص نوع سردرد و گاهی درمان پیشگیرانه هستند.

مصرف مکرر داروهای درمان حمله می‌تواند در افراد مستعد موجب سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو شود. اگر در روزهای زیادی از ماه به داروی سردرد نیاز دارید، به جای افزایش خودسرانه مقدار مصرف، برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.

در حملات میگرن، استامینوفن یا NSAIDها ممکن است در برخی بیماران مؤثر باشند، اما انتخاب درمان به شدت و ویژگی‌های حمله بستگی دارد. برای آشنایی کامل با علائم، محرک‌ها و روش‌های درمان می‌توانید راهنمای میگرن؛ علائم، علت، تشخیص و درمان را مطالعه کنید.

دردهای عضلانی‌اسکلتی، کمر و گردن

در بعضی دردهای حاد عضلانی‌اسکلتی می‌توان از درمان موضعی، استامینوفن یا یک NSAID مناسب استفاده کرد. در دردهای مزمن، فعالیت متناسب، تمرین درمانی، فیزیوتراپی و رسیدگی به علت زمینه‌ای معمولاً اهمیت زیادی دارند و درمان نباید فقط به مصرف مسکن محدود شود.

دردی که از کمر به پا یا از گردن به دست منتشر می‌شود و با گزگز، بی‌حسی یا ضعف همراه است ممکن است منشأ عصبی داشته باشد. مسکن می‌تواند علائم را کمتر کند، اما فشار مکانیکی بر عصب را برطرف نمی‌کند.

کمردرد همیشه ناشی از مشکلات عضلانی نیست و در برخی افراد، بیماری‌هایی مانند لغزش مهره می‌توانند در ایجاد درد نقش داشته باشند. برای آشنایی با علائم، روش‌های تشخیص و گزینه‌های درمانی می‌توانید مقاله سرخوردگی مهره؛ علائم، تشخیص و درمان را مطالعه کنید.

اگر گردن‌درد با انتشار درد به شانه یا دست، گزگز، بی‌حسی یا ضعف همراه باشد، ممکن است درگیری ریشه‌های عصبی مطرح باشد. در این شرایط، مصرف مسکن می‌تواند بخشی از علائم را کاهش دهد، اما بررسی علت زمینه‌ای اهمیت دارد. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید مقاله دیسک گردن؛ علائم و روش‌های درمان را مطالعه کنید.

درد تیرکشنده‌ای که از کمر یا باسن به سمت پا انتشار پیدا می‌کند، به‌خصوص اگر با گزگز یا بی‌حسی همراه باشد، می‌تواند با درگیری عصب سیاتیک یا ریشه‌های عصبی مرتبط باشد. مصرف مسکن ممکن است به کنترل علائم کمک کند، اما درمان مناسب به علت زمینه‌ای بستگی دارد. برای آشنایی بیشتر می‌توانید مقاله سیاتیک؛ علائم، تشخیص و روش‌های درمان را مطالعه کنید.

درد پس از جراحی

انتخاب دارو پس از جراحی به نوع عمل، خطر خون‌ریزی، وضعیت کلیه و کبد و داروهای دیگر بیمار بستگی دارد. در بسیاری از موارد از چند روش درمانی با سازوکارهای متفاوت استفاده می‌شود تا نیاز به یک داروی واحد کاهش یابد. پس از جراحی، به‌ویژه جراحی مغز یا ستون فقرات، داروها باید مطابق دستور تیم درمان مصرف شوند.

در این اینفوگرافی دردهایی را میبینیم که برای انها مسکن تجویز می شود دقت داشته باشید که مصرف این دارو ها حتما باید طیق دستور پزشک باشد.

گاهی کمردرد و درد منتشرشونده به پاها می‌تواند در اثر کاهش فضای کانال نخاعی و فشار بر ساختارهای عصبی ایجاد شود. در این شرایط، مصرف مسکن ممکن است بخشی از علائم را کاهش دهد، اما علت زمینه‌ای همچنان نیازمند بررسی است. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید مقاله تنگی کانال نخاعی؛ علائم، علت، تشخیص و درمان را مطالعه کنید.

عوارض و تداخلات مهم مسکن‌ها

بعضی داروها می‌توانند خطر خون‌ریزی، خواب‌آلودگی یا آسیب کلیه را در ترکیب با مسکن‌ها افزایش دهند. داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت، کورتون‌ها، برخی داروهای فشار خون، داروهای ادرارآور، آرام‌بخش‌ها و داروهای خواب‌آور از جمله مواردی هستند که باید به پزشک یا داروساز اطلاع داده شوند.

چه کسانی باید بیشتر احتیاط کنند؟

• افراد سالمند
• زنان باردار یا شیرده
• افراد مبتلا به بیماری کلیوی یا کبدی
• افراد دارای سابقه زخم یا خون‌ریزی گوارشی
• مبتلایان به بیماری قلبی، فشار خون بالا یا نارسایی قلبی
• افرادی که داروی ضدانعقاد، ضدپلاکت، آرام‌بخش یا چند داروی دیگر مصرف می‌کنند
• افرادی که سابقه حساسیت به مسکن‌ها یا آسم تشدیدشونده با NSAIDها دارند

مصرف خودسرانه مسکن در بارداری مناسب نیست. نوع دارو، مرحله بارداری و مدت مصرف اهمیت دارند و NSAIDها در بعضی مراحل بارداری محدودیت‌های مهمی دارند.

اصول مصرف ایمن مسکن

• برچسب و بروشور دارو را بخوانید و از مقدار توصیه‌شده بیشتر مصرف نکنید.
• نام ماده مؤثره را بررسی کنید؛ نام تجاری متفاوت می‌تواند حاوی همان داروی قبلی باشد.
• بدون نظر پزشک یا داروساز چند NSAID را با هم مصرف نکنید.
• قرص را با قاشق یا پیمانه خانگی اندازه‌گیری نکنید و برای شربت از ابزار اندازه‌گیری محصول استفاده کنید.
• اپیوئید یا داروی خواب‌آور را با الکل ترکیب نکنید و در صورت خواب‌آلودگی رانندگی نکنید.
• داروی تجویزی خود را به دیگران ندهید و مقدار آن را خودسرانه افزایش یا قطع نکنید.
• برای درد مداوم یا نیاز مکرر به مسکن، علت درد و برنامه درمانی را دوباره ارزیابی کنید.

اگر چند دارو به‌طور هم‌زمان مصرف می‌کنید یا درباره تداخل مسکن‌ها با داروهای دیگر نگرانی دارید، خدمات بررسی و مدیریت داروها می‌تواند به ارزیابی دقیق‌تر برنامه دارویی کمک کند.

اگر برای هفته‌ها یا ماه‌ها به‌طور مرتب به داروهای ضددرد نیاز دارید، به‌جای افزایش خودسرانه مقدار دارو می‌توانید برای ویزیت دکتر رضا صائبی‌راد و بررسی علت درد اقدام کنید.

چه زمانی باید فوراً کمک پزشکی گرفت؟

در موارد زیر کاهش موقت درد نباید مراجعه برای ارزیابی فوری را به تأخیر بیندازد:

• سردرد ناگهانی و بسیار شدید، به‌ویژه همراه با استفراغ، سفتی گردن، تشنج یا کاهش هوشیاری
• ضعف یا بی‌حسی ناگهانی، افتادگی صورت، اختلال گفتار، دوبینی یا اختلال شدید تعادل
• کمردرد همراه با ضعف جدید یا پیشرونده پا، بی‌حسی ناحیه زینی یا اختلال تازه در کنترل ادرار یا مدفوع
• درد شدید یا رو به افزایش پس از ضربه مهم به سر یا ستون فقرات
• استفراغ خونی، مدفوع سیاه، درد شدید شکم، غش یا نشانه‌های خون‌ریزی
• تنفس آهسته یا دشوار، بیدار نشدن، لب‌های کبود یا کاهش سطح هوشیاری پس از مصرف اپیوئید یا داروی آرام‌بخش
• تورم صورت یا زبان، خس‌خس یا دشواری تنفس پس از مصرف دارو
• مصرف احتمالی بیش از حد استامینوفن یا هر مسکن دیگر، حتی اگر هنوز علامتی وجود ندارد

جمع‌بندی

مسکن‌ها می‌توانند بخش مهمی از کنترل درد باشند، اما بهترین انتخاب برای هر فرد به نوع درد و وضعیت پزشکی او بستگی دارد. استامینوفن، NSAIDها، اپیوئیدها، داروهای درد عصبی و فرآورده‌های موضعی هر کدام کاربردها و خطرهای متفاوتی دارند. کمترین مقدار مؤثر برای کوتاه‌ترین مدت لازم، پرهیز از ترکیبات تکراری و توجه به بیماری‌ها و داروهای هم‌زمان از اصول مهم مصرف ایمن هستند.

این مطلب برای آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین ارزیابی، تشخیص یا تجویز پزشک یا داروساز نیست.

درد مداوم یا رو به تشدید، به‌ویژه در صورت همراهی با علائم عصبی، نیازمند بررسی علت است. در موارد غیراورژانسی می‌توانید برای رزرو نوبت دکتر رضا صائبی‌راد جراح مغز و اعصاب اقدام کنید.

تجربه بالینی دکتر رضا صائبی‌راد جراح مغز ، اعصاب و ستون فقرات:

در ارزیابی بیماران مبتلا به درد، هدف فقط انتخاب یک مسکن قوی‌تر نیست؛ ابتدا باید مشخص شود درد از کجا منشأ می‌گیرد. به‌ویژه در سردردهای غیرمعمول، دردهای تیرکشنده اندام‌ها یا درد همراه با علائم عصبی، مصرف مکرر مسکن می‌تواند بررسی علت اصلی را به تأخیر بیندازد. انتخاب درمان باید بر اساس نوع درد و شرایط هر بیمار انجام شود.