سرگیجه چیست؟

سرگیجه واژه‌ای کلی برای توصیف احساس‌هایی مانند چرخش محیط یا بدن، سبکی سر، نزدیک شدن به غش، عدم تعادل یا بی‌ثباتی هنگام راه رفتن است. چون این احساس‌ها علت‌های متفاوتی دارند، شرح دقیق علائم و معاینه پزشکی برای پیدا کردن علت اهمیت دارد.

یکی از انواع سرگیجه، ورتیگو یا سرگیجه چرخشی است؛ در این حالت فرد احساس می‌کند خودش یا محیط اطرافش در حال حرکت یا چرخش است، درحالی‌که حرکت واقعی وجود ندارد. ورتیگو یک بیماری مستقل نیست و می‌تواند از اختلال گوش داخلی، عصب دهلیزی یا بخش‌هایی از مغز ناشی شود.

اگر سرگیجه به‌طور مکرر اتفاق می‌افتد، شدت آن افزایش یافته یا با اختلال تعادل و علائم دیگری همراه است، بهتر است علت زمینه‌ای آن به‌صورت دقیق بررسی شود. برای بررسی تخصصی سرگیجه و دریافت نوبت ویزیت می‌توانید از بخش نوبت‌دهی آنلاین اقدام کنید.

در این تصور مکانیسم ایجاد سرگیجه را مشاهه می کنید.سعی کنید ارتباط سیستم وستیبولار و تعادل را درک کنید.

سیستم تعادل بدن چگونه کار می‌کند؟

حفظ تعادل به همکاری گوش داخلی و دستگاه دهلیزی، چشم‌ها، حس عمقی عضلات و مفاصل، عصب دهلیزی، ساقه مغز و مخچه وابسته است. مغز اطلاعات این بخش‌ها را با هم ترکیب می‌کند تا وضعیت بدن را تشخیص دهد و تصویر را هنگام حرکت سر ثابت نگه دارد. ناهماهنگی میان این پیام‌ها می‌تواند باعث سرگیجه، تهوع، ناپایداری دید یا عدم تعادل شود.

سرگیجه محیطی و مرکزی

سرگیجه محیطی از گوش داخلی یا بخش محیطی مسیر دهلیزی ناشی می‌شود. سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش‌خیم، نوریت دهلیزی و بیماری منییر از علت‌های شناخته‌شده این گروه هستند.

سرگیجه مرکزی در اثر اختلال در ساقه مغز، مخچه یا سایر بخش‌های سیستم عصبی مرکزی ایجاد می‌شود. سکته مغزی در گردش خون خلفی، میگرن دهلیزی، بیماری‌های دمیلینه‌کننده مانند ام‌اس و برخی ضایعات ساختاری از علت‌هایی هستند که ممکن است در تشخیص افتراقی قرار گیرند.

شدت سرگیجه به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که علت آن خوش‌خیم یا خطرناک است. زمان شروع، مدت حمله، ارتباط با تغییر وضعیت سر، علائم شنوایی، الگوی حرکات چشم، توانایی راه رفتن و وجود علائم عصبی برای ارزیابی اهمیت بیشتری دارند.

دانستن تفاوت های دو نوع اصلی سرگیجه برای تمایز انها بسیار مهم است.

علت‌های شایع سرگیجه

سرگیجه وضعیتی حمله‌ای خوش‌خیم یا BPPV

BPPV یکی از شایع‌ترین علت‌های ورتیگوی محیطی است. در این اختلال، ذرات ریز کربنات کلسیم یا اتوکونیا در گوش داخلی از محل طبیعی خود جدا می‌شوند و ممکن است وارد یکی از مجاری نیم‌دایره‌ای شوند.

حرکت این ذرات هنگام چرخیدن در تخت، دراز کشیدن، بلند شدن یا نگاه کردن به بالا می‌تواند حمله‌ای کوتاه از سرگیجه چرخشی ایجاد کند. تهوع و حرکات غیرارادی چشم نیز ممکن است همراه آن باشند. تشخیص معمولاً با شرح حال و آزمون‌های وضعیتی مانند Dix–Hallpike انجام می‌شود.

سرگیجه وضعیتی حمله ای خوشخیم یکی از انواع شایع سرگیجه محیطی است که باید ان را بشناسید.

نوریت دهلیزی

نوریت دهلیزی می‌تواند با شروع ناگهانی سرگیجه چرخشی شدید و مداوم همراه باشد که ساعت‌ها تا روزها ادامه پیدا می‌کند. تهوع، استفراغ و اختلال تعادل نیز ممکن است وجود داشته باشند. کاهش شنوایی قابل‌توجه معمولاً از ویژگی‌های نوریت دهلیزی خالص نیست؛ بنابراین وجود کاهش شنوایی جدید می‌تواند بررسی علت‌های دیگر را ضروری کند.

بیماری منییر

بیماری منییر از اختلالات گوش داخلی است و می‌تواند حملات تکرارشونده سرگیجه ایجاد کند. کاهش شنوایی نوسانی، وزوز گوش یا احساس پری و فشار در گوش از علائم همراه احتمالی هستند. بررسی شنوایی و ارزیابی تخصصی در این شرایط اهمیت دارد.

میگرن دهلیزی

میگرن دهلیزی می‌تواند باعث حملات سرگیجه، حساسیت به حرکت، حساسیت به نور یا صدا و بی‌ثباتی شود. سرگیجه در برخی حملات ممکن است بدون سردرد رخ دهد. تشخیص آن بر اساس الگوی علائم و排除 علت‌های دیگر انجام می‌شود.

میگرن همیشه با سردرد همراه نیست. در میگرن دهلیزی، فرد ممکن است حملات سرگیجه، احساس حرکت، عدم تعادل یا حساسیت به حرکت را تجربه کند و در بعضی حملات حتی سردرد هم‌زمان وجود نداشته باشد. سابقه میگرن و علائمی مانند حساسیت به نور و صدا می‌توانند در تشخیص کمک‌کننده باشند. برای آشنایی بیشتر با این بیماری می‌توانید مقاله میگرن؛ علائم، علت‌ها و روش‌های درمان را مطالعه کنید.

افت فشار خون و کم‌آبی

هر چیزی که بیمار «سرگیجه» می‌نامد، ورتیگو نیست. افت فشار خون هنگام برخاستن می‌تواند باعث سبکی سر، تاری دید، ضعف یا احساس نزدیک شدن به غش شود. کم‌آبی بدن، برخی داروها و بعضی بیماری‌های قلبی‌عروقی نیز ممکن است در ایجاد این علائم نقش داشته باشند.

داروها

برخی داروها می‌توانند باعث خواب‌آلودگی، افت فشار، گیجی یا عدم تعادل شوند. داروهای آرام‌بخش، بعضی داروهای فشار خون و برخی داروهای ضدتشنج از جمله گروه‌هایی هستند که ممکن است در افراد مستعد چنین عوارضی ایجاد کنند. داروی تجویزشده را نباید بدون مشورت پزشک قطع یا مقدار آن را تغییر داد.

علت‌های مغزی یا مرکزی

سکته مغزی، میگرن دهلیزی، ام‌اس و برخی ضایعات سیستم عصبی مرکزی می‌توانند با سرگیجه یا عدم تعادل همراه شوند. سرگیجه به‌تنهایی به معنی وجود تومور مغزی نیست و علت‌های شایع‌تری دارد؛ بااین‌حال، علائم پیشرونده، یافته‌های عصبی یا اختلال قابل‌توجه در راه رفتن ممکن است بررسی بیشتری لازم داشته باشد.

در موارد نادر، سرگیجه ناگهانی و شدید می‌تواند همراه با یک مشکل جدی عصبی باشد. اگر سرگیجه با سردرد شدید و ناگهانی، کاهش سطح هوشیاری، ضعف یا بی‌حسی یک‌طرفه، اختلال گفتار، دوبینی یا اختلال شدید تعادل همراه باشد، ارزیابی اورژانسی ضروری است. برای آشنایی بیشتر با یکی از علل مهم عصبی و نشانه‌های هشدار آن می‌توانید مقاله خونریزی مغزی؛ انواع، علائم و درمان را مطالعه کنید.

در برخی بیماران، سرگیجه و اختلال تعادل می‌تواند منشأ عصبی داشته باشد. ام‌اس (MS) با ایجاد ضایعات دمیلینه در بخش‌هایی از سیستم عصبی مرکزی، از جمله ساقه مغز، مخچه یا مسیرهای مرتبط با تعادل، ممکن است در بعضی بیماران با سرگیجه، عدم تعادل، اختلال هماهنگی یا سایر علائم عصبی همراه شود. برای آشنایی بیشتر با این بیماری می‌توانید مقاله ام‌اس (MS)؛ علائم، تشخیص و درمان را مطالعه کنید.

سرگیجه و اختلال تعادل ممکن است پس از ضربه به سر یا آسیب مغزی تروماتیک نیز ایجاد شوند. بسته به شدت و محل آسیب، اختلال در سیستم دهلیزی، مسیرهای عصبی مرتبط با تعادل یا سایر ساختارهای مغزی می‌تواند در بروز این علائم نقش داشته باشد. سرگیجه جدید پس از ضربه، به‌ویژه اگر با سردرد شدید، استفراغ مکرر، گیجی، کاهش سطح هوشیاری یا علائم عصبی جدید همراه باشد، نیازمند ارزیابی پزشکی فوری است. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید مقاله آسیب مغزی تروماتیک (TBI)؛ علائم، تشخیص و درمان را مطالعه کنید.

در این اینفوگرافی شایع ترین علت های سرگیجه محیطی را مشاهده می کنید.یادگیری این علت ها به مسیر درمان کمک می کند.

علائم سرگیجه

سرگیجه ممکن است با یک یا چند مورد از علائم زیر همراه باشد:

• احساس چرخش خود یا محیط
• سبکی سر یا احساس نزدیک شدن به غش
• عدم تعادل و ناپایداری هنگام راه رفتن
• تهوع یا استفراغ
• حساسیت به حرکت سر
• نیستاگموس، یعنی حرکات غیرارادی و ریتمیک چشم‌ها
• وزوز گوش، احساس پری گوش یا کاهش شنوایی در برخی اختلالات گوش داخلی
• حساسیت به نور و صدا یا سایر علائم میگرنی

مدت علائم نیز مهم است. حملات BPPV معمولاً کوتاه و وابسته به وضعیت سر هستند، درحالی‌که نوریت دهلیزی ممکن است سرگیجه مداوم ایجاد کند. بیماری منییر و میگرن دهلیزی نیز الگوهای زمانی متفاوتی دارند.

در برخی بیماران، اختلال در ساختارها و مسیرهای عصبی مسئول تعادل می‌تواند با سرگیجه، ناپایداری هنگام راه رفتن یا اختلال هماهنگی همراه باشد. هیدروسفالی نیز در بعضی شرایط، به‌ویژه با ایجاد اختلال در راه رفتن و تعادل و سایر علائم عصبی، می‌تواند در ارزیابی تشخیصی مورد توجه قرار گیرد. برای آشنایی بیشتر با علائم و روش‌های بررسی این بیماری می‌توانید مقاله هیدروسفالی؛ علائم، تشخیص و درمان را مطالعه کنید.

اگرچه بیشتر موارد سرگیجه ناشی از سکته مغزی نیستند، برخی سکته‌های گردش خون خلفی که ساقه مغز یا مخچه را درگیر می‌کنند ممکن است با سرگیجه ناگهانی و اختلال تعادل ظاهر شوند. همراهی سرگیجه با علائمی مانند دوبینی، اختلال گفتار، ضعف یا بی‌حسی یک‌طرفه، اختلال هماهنگی یا ناتوانی شدید در ایستادن و راه رفتن نیازمند ارزیابی فوری است. برای آشنایی بیشتر با نشانه‌های هشدار می‌توانید مقاله سکته مغزی؛ علل، علائم و درمان را مطالعه کنید.

در این تصویر نشانه های اصلی سرگیجه را مشاهده می کنید.توانایی افتراق این نشانه ها از دیگر بیماری ها از مهارت های اصلی هر پزشکی است

چه زمانی سرگیجه خطرناک است؟

سرگیجه ناگهانی و جدید، به‌ویژه اگر شدید باشد یا با علائم عصبی همراه شود، به ارزیابی سریع پزشکی نیاز دارد. در صورت بروز هر یک از نشانه‌های زیر، با اورژانس تماس بگیرید یا فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنید:

• ضعف یا بی‌حسی ناگهانی صورت، دست یا پا، به‌خصوص در یک سمت بدن
• اختلال جدید در گفتار یا درک کلمات
• دوبینی یا اختلال ناگهانی بینایی
• ناتوانی ناگهانی در ایستادن یا راه رفتن
• اختلال جدید در هماهنگی حرکات
• سردرد شدید و ناگهانی، به‌ویژه اگر با استفراغ یا علائم عصبی همراه باشد
• کاهش سطح هوشیاری، گیجی واضح یا غش

این علائم به‌طور قطعی به معنی سکته مغزی نیستند، اما نباید سرگیجه همراه با آن‌ها را صرفاً به بیماری گوش داخلی نسبت داد.

بعضی از نشانه ها بسیار خطرناک است و نباید از انها غافل شد .تعدادی از این نشانه ها را در تصویر بالا مشاهده می کنید.

سرگیجه چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک معمولاً درباره زمان شروع، مدت و دفعات حمله، عوامل تحریک‌کننده، ارتباط با تغییر وضعیت سر، علائم شنوایی، سردرد، داروهای مصرفی و سابقه بیماری‌های قلبی‌عروقی سؤال می‌کند.

معاینه ممکن است شامل بررسی حرکات چشم، نیستاگموس، تعادل، راه رفتن، هماهنگی اندام‌ها، اعصاب جمجمه‌ای و فشار خون در حالت خوابیده و ایستاده باشد. در صورت سازگار بودن شرح حال با BPPV، آزمون Dix–Hallpike می‌تواند به تشخیص کمک کند.

آزمون HINTS برای همه افراد مبتلا به سرگیجه مناسب نیست و نباید به‌عنوان آزمایش خانگی سکته انجام شود. این مجموعه معاینات فقط در بیماران منتخب و توسط فرد آموزش‌دیده قابل تفسیر است.

تشخیص علت سرگیجه تنها بر اساس شدت علائم انجام نمی‌شود. شرح حال دقیق، بررسی حرکات چشم، معاینه عصبی و ارزیابی تعادل و در موارد لازم بررسی‌های تکمیلی می‌توانند به افتراق علل گوش داخلی از علل عصبی کمک کنند. در صورت تداوم یا تکرار علائم، برای ویزیت و ارزیابی تخصصی سرگیجه می‌توانید از طریق دریافت نوبت ویزیت دکتر رضا صائبی راد اقدام کنید.

یکی از مهم ترین روش های تشخیصی گرفتن شرح حال درست از بیمار است البته نباید از بقیه روش ها هم غافل شد.

آیا برای سرگیجه MRI لازم است؟

همه بیماران مبتلا به سرگیجه به MRI یا CT نیاز ندارند. در الگوی کلاسیک BPPV و معاینه سازگار، ممکن است تصویربرداری مغز ضروری نباشد. در مقابل، وجود نقص عصبی جدید، اختلال شدید یا غیرمعمول در راه رفتن، علائم پیشرونده، الگوهای نگران‌کننده حرکات چشم یا شک به بیماری ساقه مغز و مخچه می‌تواند تصویربرداری را مطرح کند.

MRI برای بررسی بسیاری از ضایعات مغز و مسیرهای عصبی اطلاعات دقیق‌تری فراهم می‌کند و CT در برخی شرایط اورژانسی کاربرد مهمی دارد. انتخاب روش تصویربرداری باید بر اساس شرایط بالینی و تشخیص احتمالی انجام شود. یک CT طبیعی نیز لزوماً همه سکته‌های گردش خون خلفی را رد نمی‌کند.

در برخی بیماران، به‌ویژه زمانی که سرگیجه با علائم عصبی، اختلال شدید تعادل یا یافته‌های غیرطبیعی در معاینه همراه باشد، پزشک ممکن است برای بررسی علل مرکزی از MRI یا سایر روش‌های تصویربرداری استفاده کند. برای آشنایی با روش‌ها و شرایط انجام این بررسی‌ها می‌توانید به بخش خدمات تصویربرداری پزشکی مراجعه کنید.

مدالیته های تصویربرداری مخصوصا ام ار ای وقتی مسیر تشخیص به مشکل می خورد بسیار مفید هستند.

درمان سرگیجه

درمان به علت زمینه‌ای بستگی دارد و یک روش واحد برای همه بیماران وجود ندارد.

درمان BPPV

در BPPV مناسب، مانورهای جابه‌جایی ذرات مانند مانور اپلی می‌توانند علائم را کاهش دهند یا برطرف کنند. این مانورها برای همه انواع سرگیجه مناسب نیستند و بهتر است پس از تشخیص درست و با توجه به وضعیت گردن، ستون فقرات و سایر شرایط فرد انجام شوند. BPPV ممکن است در آینده عود کند.

داروها

بر اساس علت و شدت علائم، پزشک ممکن است برای مدت محدود داروهایی برای کاهش سرگیجه، تهوع یا استفراغ تجویز کند. برخی داروها می‌توانند خواب‌آلودگی و خطر زمین خوردن را افزایش دهند. مصرف طولانی‌مدت داروهای مهارکننده دهلیزی نیز در بعضی اختلالات ممکن است روند سازگاری سیستم تعادل را مختل کند؛ بنابراین مصرف خودسرانه یا طولانی‌مدت آن‌ها توصیه نمی‌شود.

در برخی بیماران و بسته به علت سرگیجه، ممکن است از داروها برای کنترل کوتاه‌مدت سرگیجه شدید، تهوع یا استفراغ یا برای درمان بیماری زمینه‌ای مانند میگرن دهلیزی استفاده شود. انتخاب دارو و مدت مصرف باید بر اساس تشخیص و شرایط هر بیمار انجام شود و مصرف خودسرانه یا طولانی‌مدت داروهای ضدسرگیجه توصیه نمی‌شود. برای بررسی داروهای مصرفی و دریافت راهنمایی می‌توانید به بخش خدمات تجویز و بررسی دارو مراجعه کنید.

توان‌بخشی دهلیزی

توان‌بخشی دهلیزی برنامه‌ای تخصصی برای برخی بیماران است و می‌تواند شامل تمرین‌های تثبیت نگاه، بهبود تعادل و راه رفتن، کاهش حساسیت به حرکت و کاهش خطر سقوط باشد. برنامه تمرینی باید متناسب با علت و وضعیت هر فرد تنظیم شود.

درمان بیماری‌های زمینه‌ای

درمان نوریت دهلیزی، بیماری منییر، میگرن دهلیزی یا سرگیجه مرکزی بر اساس همان بیماری انجام می‌شود. اگر سکته مغزی مطرح باشد، ارزیابی و درمان فوری اهمیت دارد. در بیشتر علت‌های شایع، جراحی لازم نیست؛ اما برخی ضایعات ساختاری ممکن است به بررسی تخصصی و مداخلات خاص نیاز داشته باشند.

در این تصویر روش های درمانی متفاوتی رو برای سرگیجه مشاهده می کنید .دقت کنید که هر روش درمانی باید بر اساس شواهد محکم بالینی انتخاب شود.

در برخی بیماران مبتلا به اختلالات دهلیزی، سرگیجه ممکن است با عدم تعادل، ناپایداری هنگام راه رفتن یا حساسیت به حرکت همراه باشد. بسته به علت و شرایط بیمار، برنامه‌های توان‌بخشی می‌توانند با تمرین‌های تعادلی، تثبیت نگاه و سازگاری سیستم عصبی به بهبود عملکرد کمک کنند. برای آشنایی با خدمات مرتبط می‌توانید به بخش نوروتراپی و توان‌بخشی عصبی مراجعه کنید.

کاهش خطر سرگیجه و زمین خوردن

همه انواع سرگیجه قابل پیشگیری نیستند، اما خواب منظم، دریافت مایعات کافی، برخاستن تدریجی در افراد مستعد افت فشار، بررسی داروهای مصرفی و کنترل بیماری‌های زمینه‌ای ممکن است کمک‌کننده باشد. هنگام سرگیجه شدید یا کنترل‌نشده، رانندگی، کار در ارتفاع و استفاده از وسایل خطرناک ایمن نیست.

اگر سرگیجه تکرار می‌شود، طولانی است، با کاهش شنوایی همراه است یا فعالیت‌های روزمره را مختل می‌کند، برای ارزیابی علت و انتخاب درمان مناسب به پزشک مراجعه کنید.

اگر دچار سرگیجه‌های مکرر، اختلال تعادل یا علائم همراه عصبی هستید، ارزیابی پزشکی می‌تواند به شناسایی علت و انتخاب درمان مناسب کمک کند. برای بررسی شرایط خود می‌توانید از طریق رزرو نوبت آنلاین دکتر رضا صائبی‌راد جراح مغز،اعصاب و ستون فقرات اقدام کنید.

تجربه بالینی دکتر رضا صائبی‌راد جراح مغز،اعصاب و ستون فقرات:

«در ارزیابی بیمار مبتلا به سرگیجه، شدت علامت به‌تنهایی تعیین‌کننده خطرناک بودن آن نیست. الگوی شروع و مدت سرگیجه، ارتباط آن با حرکت سر، حرکات چشم، وضعیت تعادل و وجود علائم عصبی همراه اهمیت بیشتری دارند. به‌خصوص در سرگیجه ناگهانی همراه با اختلال راه رفتن، دوبینی، ضعف یا اختلال گفتار، بررسی علل مرکزی نباید به تأخیر بیفتد.»