سرخوردگی مهره چیست؟ علائم، درجات، تشخیص و روش‌های درمان

سرخوردگی مهره چیست؟ 

سرخوردگی مهره یا Spondylolisthesis به وضعیتی گفته می‌شود که در آن یک مهره نسبت به مهره مجاور خود جابه‌جا می‌شود. این مشکل بیشتر در ستون فقرات کمری دیده می‌شود و در برخی افراد می‌تواند باعث کمردرد، درد تیرکشنده پا، بی‌حسی، ضعف یا فشار بر ریشه‌های عصبی شود.

وجود سرخوردگی مهره همیشه به معنای بیماری شدید یا نیاز به جراحی نیست. برخی افراد ممکن است در تصویربرداری سرخوردگی داشته باشند اما علامت قابل‌توجهی نداشته باشند؛ بنابراین تصمیم درمانی باید بر اساس علائم بیمار، معاینه عصبی، میزان لغزش، پایداری ستون فقرات و میزان فشار عصبی انجام شود.

سرخوردگی مهره چگونه ایجاد می‌شود؟

مهره‌ها به کمک دیسک‌ها، مفاصل فاست، لیگامان‌ها و عضلات در راستای طبیعی خود حفظ می‌شوند. اگر ساختارهای تثبیت‌کننده ستون فقرات دچار نقص، فرسایش یا آسیب شوند، امکان حرکت غیرطبیعی یک مهره نسبت به مهره دیگر افزایش پیدا می‌کند.یکی از شایع‌ترین الگوها، حرکت مهره فوقانی به سمت جلو است که به آن Anterolisthesis گفته می‌شود. حرکت مهره به سمت عقب نیز Retrolisthesis نام دارد.

در ستون فقرات کمری، سطوح L4-L5 و L5-S1 از نواحی مهم درگیری هستند، هرچند نوع سرخوردگی در این دو سطح می‌تواند متفاوت باشد.

تفاوت Spondylolisthesis و Spondylolysis چیست؟

این دو اصطلاح با یکدیگر اشتباه می‌شوند، اما معنای متفاوتی دارند.

Spondylolysis به وجود نقص یا شکستگی استرسی در بخشی از قوس خلفی مهره به نام Pars Interarticularis گفته می‌شود. اما Spondylolisthesis به جابه‌جایی یک مهره نسبت به مهره مجاور گفته می‌شود. بنابراین ممکن است فرد Spondylolysis داشته باشد ولی هنوز لغزش مهره ایجاد نشده باشد. در برخی بیماران، نقص دوطرفه Pars می‌تواند زمینه ایجاد سرخوردگی مهره را فراهم کند.

آیا سرخوردگی مهره همان دیسک کمر است؟

خیر. در فتق دیسک کمری بخشی از دیسک بین مهره‌ای بیرون‌زدگی پیدا می‌کند و ممکن است بر ریشه عصبی فشار وارد کند. در Spondylolisthesis، مشکل اصلی جابه‌جایی مهره است.با این حال، تغییرات دیسک، تنگی کانال نخاعی و فشار بر ریشه‌های عصبی می‌توانند همراه با سرخوردگی مهره وجود داشته باشند. به همین دلیل MRI در بیماران علامت‌دار اطلاعات مهمی درباره وضعیت دیسک‌ها و ساختارهای عصبی فراهم می‌کند.

سرخوردگی مهره با فتق دیسک کمر یکسان نیست؛ در سرخوردگی، یک مهره نسبت به مهره مجاور جابه‌جا می‌شود، در حالی که در فتق دیسک، بخشی از دیسک می‌تواند ریشه عصبی را تحریک یا فشرده کند. برای آشنایی با علائم، ارزیابی و موارد نیاز به عمل می‌توانید به صفحه جراحی دیسک کمر و روش‌های درمان آن مراجعه کنید.

آیا سرخوردگی مهره خطرناک است؟

شدت بیماری بسیار متفاوت است. سرخوردگی خفیف و پایدار ممکن است فقط با کمردرد همراه باشد یا حتی به‌صورت اتفاقی در تصویربرداری دیده شود.در مقابل، لغزش شدید یا ناپایدار می‌تواند باعث تنگی کانال یا فورامن، فشار بر ریشه عصبی و علائم عصبی شود. بنابراین فقط درصد لغزش تعیین‌کننده شدت بالینی نیست و وضعیت بیمار باید به‌طور کامل ارزیابی شود.

در این تصویر نمای کلی از سرخوردگی مهره را می بینید در ادامه مفصل تر بحث خواهد شد.

انواع سرخوردگی مهره

سرخوردگی مهره یک بیماری واحد با یک علت مشخص نیست. بر اساس علت ایجاد جابه‌جایی، Spondylolisthesis به چند نوع تقسیم می‌شود. شناخت نوع آن اهمیت دارد، زیرا سن بروز، محل درگیری، احتمال پیشرفت و روش درمان می‌توانند متفاوت باشند.

سرخوردگی دژنراتیو (Degenerative Spondylolisthesis)

نوع دژنراتیو بیشتر در بزرگسالان و سالمندان دیده می‌شود. با افزایش سن، دیسک بین‌مهره‌ای، مفاصل فاست و سایر ساختارهای تثبیت‌کننده ستون فقرات دچار تغییرات فرسایشی می‌شوند و ممکن است پایداری طبیعی یک سگمنت کاهش پیدا کند.این نوع بیشتر در سطح L4-L5 دیده می‌شود و ممکن است همراه با تنگی کانال نخاعی باشد. در نتیجه، علاوه بر کمردرد، بیمار ممکن است دچار درد پا، بی‌حسی یا لنگش نوروژنیک شود.

سرخوردگی مهره، به‌ویژه نوع دژنراتیو، می‌تواند با کاهش فضای کانال یا فورامن‌های بین‌مهره‌ای همراه شود و در صورت فشار بر ساختارهای عصبی باعث درد پا، بی‌حسی، ضعف یا لنگش نوروژنیک شود. برای آشنایی دقیق‌تر با این عارضه و روش‌های تشخیص آن، به مقاله تنگی کانال نخاعی؛ علائم، علت‌ها، تشخیص و درمان مراجعه کنید.

سرخوردگی ایستمیک (Isthmic Spondylolisthesis)

در نوع ایستمیک، مشکل معمولاً با نقص در Pars Interarticularis ارتباط دارد. این نقص که Spondylolysis نامیده می‌شود، می‌تواند در اثر استرس‌های تکراری روی مهره ایجاد شود.اگر نقص دوطرفه باشد، مهره ممکن است به‌تدریج به سمت جلو حرکت کند و سرخوردگی ایجاد شود. این نوع معمولاً در سطح L5-S1 اهمیت بیشتری دارد و می‌تواند در نوجوانان، ورزشکاران و بزرگسالان جوان دیده شود.

سرخوردگی دیسپلاستیک یا مادرزادی

در Dysplastic Spondylolisthesis شکل غیرطبیعی برخی ساختارهای مهره‌ای از دوران رشد زمینه بی‌ثباتی را فراهم می‌کند. در برخی موارد، لغزش می‌تواند با رشد فرد پیشرفت کند؛ بنابراین بیماران جوان مبتلا به سرخوردگی قابل‌توجه نیازمند ارزیابی و پیگیری مناسب هستند.

سرخوردگی تروماتیک

آسیب شدید ستون فقرات می‌تواند باعث شکستگی یا آسیب ساختارهای تثبیت‌کننده مهره شود و جابه‌جایی مهره را ایجاد کند. این نوع با Spondylolysis ناشی از استرس تکراری متفاوت است و در صورت وقوع تروما باید احتمال سایر آسیب‌های ستون فقرات نیز بررسی شود.

سرخوردگی پاتولوژیک

برخی بیماری‌هایی که استخوان یا ساختارهای ستون فقرات را ضعیف می‌کنند، می‌توانند باعث بی‌ثباتی و جابه‌جایی مهره شوند. تومورها، عفونت‌ها و برخی بیماری‌های استخوانی از علل احتمالی هستند.

در چنین شرایطی، درمان فقط متوجه لغزش مهره نیست و بیماری زمینه‌ای نیز باید شناسایی و درمان شود.

سرخوردگی پس از جراحی

گاهی پس از برخی جراحی‌های ستون فقرات، تغییر در ساختارهای تثبیت‌کننده می‌تواند زمینه ایجاد یا تشدید بی‌ثباتی یک سگمنت را فراهم کند. ارزیابی این موارد باید بر اساس نوع جراحی قبلی و تصویربرداری انجام شود.

کدام نوع شایع‌تر است؟

در بزرگسالان، سرخوردگی دژنراتیو اهمیت بالینی زیادی دارد و اغلب در L4-L5 دیده می‌شود. در مقابل، سرخوردگی ایستمیک ارتباط بیشتری با نقص Pars دارد و معمولاً L5-S1 را درگیر می‌کند.تشخیص این دو نوع اهمیت دارد، زیرا مکانیسم ایجاد بیماری و تصمیم‌گیری درمانی آن‌ها یکسان نیست.

در این اینفوگرافی انواع سرخوردگی های مهره کمری را مشاهده میکنید.افتراق انها از هم بسیار مهم است.

درجات سرخوردگی مهره؛ از خفیف تا شدید

بعد از تشخیص سرخوردگی مهره، یکی از مواردی که در تصویربرداری بررسی می‌شود میزان جابه‌جایی مهره است. یکی از شناخته‌شده‌ترین روش‌ها برای توصیف شدت لغزش، سیستم Meyerding Classification است که میزان لغزش مهره فوقانی را نسبت به مهره زیرین به‌صورت درصد بیان می‌کند.

درجه ۱؛ لغزش کمتر از ۲۵ درصد

در Grade I میزان سرخوردگی کمتر از ۲۵ درصد است. بسیاری از موارد خفیف در این گروه قرار می‌گیرند و ممکن است حتی به‌صورت اتفاقی در تصویربرداری کشف شوند.وجود Grade I به‌تنهایی به معنی نیاز به جراحی نیست. شدت علائم و وجود یا عدم وجود فشار عصبی اهمیت بیشتری در تصمیم‌گیری دارند.

درجه ۲؛ لغزش ۲۵ تا ۵۰ درصد

در Grade II مهره بین ۲۵ تا ۵۰ درصد نسبت به مهره زیرین جابه‌جا شده است. بیمار ممکن است کمردرد داشته باشد و در صورت ایجاد تنگی فورامن یا فشار بر ریشه عصبی، درد تیرکشنده پا، گزگز یا بی‌حسی نیز ایجاد شود.

درجه ۳؛ لغزش ۵۰ تا ۷۵ درصد

در Grade III بیش از نیمی از سطح مهره نسبت به مهره زیرین جابه‌جا شده است. این میزان لغزش می‌تواند با تغییر قابل‌توجه در راستای ستون فقرات همراه باشد و نیازمند ارزیابی دقیق‌تر پایداری و وضعیت عصبی است.

درجه ۴؛ لغزش ۷۵ تا ۱۰۰ درصد

در Grade IV میزان لغزش بین ۷۵ تا ۱۰۰ درصد است و تغییر ساختاری ستون فقرات واضح‌تر می‌شود. در این بیماران علاوه بر شدت علائم، وضعیت تعادل ستون فقرات و ارتباط مهره با ساختارهای عصبی در برنامه‌ریزی درمان اهمیت زیادی دارد.

Spondyloptosis چیست؟

اگر مهره فوقانی به‌طور کامل از روی مهره زیرین عبور کرده و جابه‌جایی بیش از ۱۰۰ درصد ایجاد شود، وضعیت شدیدتری به نام Spondyloptosis مطرح می‌شود.این حالت نسبت به درجات پایین‌تر بسیار کمتر دیده می‌شود و معمولاً نیازمند ارزیابی تخصصی ستون فقرات است.

آیا درجه بالاتر همیشه یعنی علائم شدیدتر؟

خیر. این نکته برای توضیح بیماری به بیمار بسیار مهم است.

درجه سرخوردگی و شدت علائم همیشه رابطه مستقیم ندارند. ممکن است فردی سرخوردگی قابل‌توجهی داشته باشد اما علائم عصبی محدودی تجربه کند؛ در مقابل، بیماری با لغزش کمتر ممکن است به دلیل تنگی فورامن یا فشار بر ریشه عصبی درد قابل‌توجهی داشته باشد.

این سیستم درجه بندی کاربرد زیادی در ادامه مسیر درمان دارد و برای انتخاب بهترین درمان ضروری است.

سرخوردگی ثابت و ناپایدار چه تفاوتی دارند؟

علاوه بر میزان لغزش، پزشک ممکن است حرکت غیرطبیعی مهره هنگام تغییر وضعیت ستون فقرات را نیز بررسی کند. برای این منظور در برخی بیماران از رادیوگرافی‌های Flexion–Extension استفاده می‌شود. مقایسه تصاویر هنگام خم و صاف کردن کمر می‌تواند به بررسی حرکت دینامیک و بی‌ثباتی احتمالی سگمنت کمک کند.وجود بی‌ثباتی در کنار علائم بیمار، یافته‌های MRI و معاینه عصبی می‌تواند در انتخاب روش درمان اهمیت داشته باشد.

علائم سرخوردگی مهره چیست؟

علائم Spondylolisthesis به میزان لغزش، محل درگیری، وجود بی‌ثباتی و میزان فشار بر ریشه‌های عصبی بستگی دارند. برخی افراد با وجود مشاهده سرخوردگی در تصویربرداری هیچ علامتی ندارند، در حالی که در برخی بیماران کمردرد، درد پا یا علائم عصبی ایجاد می‌شود.

کمردرد

کمردرد یکی از تظاهرات شایع است. درد ممکن است در قسمت پایین کمر احساس شود و در برخی افراد با ایستادن طولانی، راه رفتن، فعالیت بدنی یا اکستنشن کمر تشدید شود.البته وجود کمردرد در فردی که در تصویربرداری سرخوردگی مهره دارد، لزوماً ثابت نمی‌کند که تمام درد ناشی از همان لغزش است؛ دیسک، مفاصل فاست و سایر ساختارهای ستون فقرات نیز باید بررسی شوند.

درد تیرکشنده به پا

اگر سرخوردگی باعث تنگی فورامن یا فشار بر ریشه عصبی شود، درد می‌تواند از کمر یا باسن به سمت پا انتشار پیدا کند. این درد ممکن است شبیه رادیکولوپاتی یا سیاتیک باشد و مسیر آن به ریشه عصبی درگیر بستگی دارد.

در صورتی که سرخوردگی مهره باعث تنگی فورامن یا فشار بر ریشه‌های عصبی کمری شود، بیمار ممکن است علاوه بر کمردرد دچار درد تیرکشنده از باسن به پا، گزگز، بی‌حسی یا ضعف شود؛ علائمی که می‌توانند به شکل سیاتیک ظاهر شوند. برای آشنایی کامل‌تر با علل، روش‌های تشخیص و گزینه‌های درمانی این نوع درد، به مقاله سیاتیک؛ علائم، تشخیص و روش‌های درمان مراجعه کنید.

بی‌حسی و گزگز پا

فشار بر ریشه‌های عصبی می‌تواند باعث گزگز، مورمور یا کاهش حس در بخشی از پا شود. محل اختلال حسی نیز می‌تواند در تعیین ریشه عصبی درگیر کمک‌کننده باشد.

سرخوردگی مهره و فتق دیسک کمر می‌توانند علائم مشابهی مانند کمردرد، درد تیرکشنده به پا، بی‌حسی، گزگز یا ضعف اندام تحتانی ایجاد کنند، اما مکانیسم ایجاد آن‌ها متفاوت است. در فتق دیسک، بیرون‌زدگی دیسک می‌تواند ریشه عصبی را تحت فشار قرار دهد، در حالی که در Spondylolisthesis جابه‌جایی مهره و تنگی همراه آن می‌تواند عامل علائم باشد. برای آشنایی بیشتر با تفاوت‌ها و روش‌های بررسی، به مقاله دیسک کمر؛ علائم، تشخیص و روش‌های درمان مراجعه کنید.

ضعف عضلانی

درگیری قابل‌توجه ریشه عصبی ممکن است باعث کاهش قدرت برخی عضلات پا شود. ضعف جدید یا پیشرونده نسبت به درد ساده اهمیت بیشتری دارد و باید از نظر وجود فشار عصبی قابل‌توجه بررسی شود.

لنگش نوروژنیک

سرخوردگی دژنراتیو ممکن است همراه با تنگی کانال نخاعی کمری باشد. در این شرایط، بیمار هنگام ایستادن یا راه رفتن دچار درد، سنگینی، بی‌حسی یا ضعف پاها می‌شود و علائم معمولاً با نشستن یا خم شدن به جلو کاهش پیدا می‌کنند.این الگو به نام Neurogenic Claudication شناخته می‌شود.

گرفتگی و سفتی عضلات پشت ران

در برخی بیماران، به‌خصوص افراد جوان‌تر مبتلا به نوع ایستمیک، سفتی عضلات Hamstring و کاهش انعطاف‌پذیری می‌تواند دیده شود.در سرخوردگی‌های شدیدتر، تغییر وضعیت لگن و راستای ستون فقرات نیز ممکن است بر حالت ایستادن و راه رفتن تأثیر بگذارد.

چه علائمی در سرخوردگی مهره جدی هستند؟

بروز ضعف پیشرونده پا، بی‌حسی گسترده، اختلال جدید در کنترل ادرار یا مدفوع یا بی‌حسی ناحیه زینی نیازمند ارزیابی فوری است؛ زیرا ممکن است نشان‌دهنده فشار شدید بر ساختارهای عصبی، از جمله سندرم دم اسب باشد.این علائم با کمردرد معمولی تفاوت دارند و نباید برای بررسی آن‌ها تأخیر کرد.

بیشتر موارد سرخوردگی مهره باعث آسیب مستقیم نخاع نمی‌شوند، به‌ویژه در سطوح پایین کمر که نخاع پایان یافته است؛ با این حال، فشار شدید بر ساختارهای عصبی می‌تواند با ضعف اندام‌ها، اختلال حسی یا مشکلات حرکتی همراه شود. برای آشنایی بیشتر با آسیب‌های واقعی نخاع، علائم عصبی و روش‌های تشخیص و درمان آن‌ها، به مقاله آسیب نخاعی (SCI)؛ علائم، تشخیص و درمان مراجعه کنید.

در این اینفوگرافی مهم ترین نشانه های سرخوردگی مهره های کمری را مشاهده میکنید.سعی کنید همه  انها را به خاطر بسپارید.

آیا شدت درد نشان‌دهنده درجه سرخوردگی است؟

لزوماً خیر. بیمار مبتلا به Grade I ممکن است به دلیل فشار قابل‌توجه بر ریشه عصبی درد زیادی داشته باشد، در حالی که فرد دیگری با لغزش بیشتر ممکن است علائم کمتری داشته باشد.

به همین دلیل، علائم بالینی + معاینه عصبی + تصویربرداری باید در کنار یکدیگر ارزیابی شوند و درجه لغزش به‌تنهایی تعیین‌کننده درمان نیست.

تشخیص سرخوردگی مهره چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص Spondylolisthesis فقط با مشاهده جابه‌جایی مهره در یک تصویر انجام نمی‌شود. پزشک باید علائم بیمار، معاینه عصبی، میزان لغزش، وجود یا عدم وجود حرکت غیرطبیعی مهره و وضعیت ریشه‌های عصبی را در کنار یکدیگر بررسی کند.در بسیاری از بیماران، رادیوگرافی ایستاده اولین روش برای بررسی راستای مهره‌ها و تعیین میزان سرخوردگی است و MRI و CT اطلاعات تکمیلی ارائه می‌کنند.

تشخیص سرخوردگی مهره تنها بر اساس مشاهده جابه‌جایی مهره در MRI یا رادیوگرافی انجام نمی‌شود و علائم، معاینه عصبی و میزان پایداری ستون فقرات نیز باید بررسی شوند. برای ارزیابی تخصصی و بررسی تصاویر می‌توانید از طریق نوبت ویزیت دکتر رضا صائبی راد اقدام کنید.

معاینه بالینی و عصبی

ارزیابی معمولاً با بررسی محل و الگوی درد شروع می‌شود. پزشک درباره انتشار درد به پا، بی‌حسی، ضعف، محدودیت راه رفتن و عواملی که باعث تشدید یا کاهش علائم می‌شوند سؤال می‌کند.در معاینه عصبی نیز قدرت عضلات، حس، رفلکس‌ها و علائم فشار بر ریشه‌های عصبی بررسی می‌شوند. وضعیت راه رفتن و راستای ستون فقرات نیز می‌تواند اطلاعات مهمی ارائه دهد.

رادیوگرافی ایستاده

Standing X-ray یکی از مهم‌ترین روش‌های تصویربرداری برای تشخیص و اندازه‌گیری سرخوردگی مهره است.

در نمای جانبی می‌توان میزان جابه‌جایی مهره را مشاهده و بر اساس Meyerding Classification درجه‌بندی کرد. تصاویر ایستاده اهمیت دارند، زیرا قرار گرفتن ستون فقرات تحت بار طبیعی بدن می‌تواند وضعیت واقعی لغزش را بهتر نشان دهد.

تصاویر Flexion–Extension

اگر احتمال بی‌ثباتی وجود داشته باشد، ممکن است رادیوگرافی در وضعیت خم شدن به جلو و عقب انجام شود.مقایسه این تصاویر نشان می‌دهد که آیا مهره هنگام حرکت ستون فقرات جابه‌جایی دینامیک قابل‌توجهی دارد یا خیر. این اطلاعات در برخی بیماران برای برنامه‌ریزی درمان اهمیت دارند.

MRI در سرخوردگی مهره

MRI اطلاعاتی متفاوت از رادیوگرافی ارائه می‌کند. هدف اصلی آن فقط مشاهده لغزش نیست، بلکه بررسی ساختارهای عصبی و بافت نرم است.

MRI می‌تواند مواردی مانند تنگی کانال نخاعی، تنگی فورامن، فشار بر ریشه عصبی، وضعیت دیسک بین‌مهره‌ای و تغییرات دژنراتیو را نشان دهد. در بیماری که علاوه بر کمردرد دچار سیاتیک، بی‌حسی، ضعف یا لنگش نوروژنیک است، این اطلاعات اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

MRI می‌تواند علاوه بر بررسی سرخوردگی مهره، وضعیت دیسک‌های بین‌مهره‌ای، کانال نخاعی، فورامن‌ها و میزان فشار بر ریشه‌های عصبی را مشخص کند. با این حال، شدت یافته‌های گزارش MRI همیشه با شدت علائم بیمار یکسان نیست و تصاویر باید در کنار شرح حال و معاینه عصبی تفسیر شوند. برای آشنایی با اصطلاحات رایج گزارش و اهمیت یافته‌های تصویربرداری، به مقاله تفسیر گزارش MRI کمر و ارتباط آن با شدت دیسک و نیاز به جراحی مراجعه کنید.

یکی از اهداف مهم MRI در بیماران مبتلا به سرخوردگی مهره، بررسی وجود تنگی کانال نخاعی، تنگی فورامن و فشار بر ریشه‌های عصبی است. شدت این تنگی باید در کنار علائم و معاینه عصبی بیمار تفسیر شود. برای مطالعه کامل‌تر درباره درجات تنگی و گزینه‌های درمانی، به مقاله تشخیص و درمان تنگی کانال نخاعی مراجعه کنید.

CT اسکن چه کاربردی دارد؟

CT جزئیات استخوانی ستون فقرات را بسیار خوب نشان می‌دهد و می‌تواند برای بررسی دقیق Pars Interarticularis، نقص استخوانی، شکستگی و آناتومی مهره‌ها مفید باشد.به همین دلیل در موارد مشکوک به Spondylolysis یا زمانی که بررسی دقیق ساختار استخوانی ضروری است، CT می‌تواند اطلاعات تکمیلی ارزشمندی ارائه کند.

آیا MRI به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری کافی است؟

خیر. یافته‌های تصویربرداری باید با علائم بیمار مطابقت داشته باشند. وجود لغزش یا حتی تنگی در MRI الزاماً به معنای نیاز به جراحی نیست.

برای مثال، یک بیمار ممکن است سرخوردگی Grade I داشته باشد اما به دلیل تنگی فورامن دچار رادیکولوپاتی قابل‌توجه باشد؛ در حالی که فرد دیگری با لغزش بیشتر علائم محدودی داشته باشد.

در بیمارانی که سرخوردگی مهره با درد تیرکشنده پا، بی‌حسی یا ضعف همراه است، بررسی MRI می‌تواند به شناسایی تنگی کانال، تنگی فورامن و فشار بر ریشه عصبی کمک کند. برای ارزیابی تصاویر می‌توانید نوبت بررسی MRI توسط دکتر رضا صائبی رادرزرو کنید. 

مهم ترین ابزار تشخیص در بیماری های ستون فقرات ام ار ای است اما نباید از دیگر مدالیته ها غافل شد.

درمان غیرجراحی سرخوردگی مهره

بسیاری از بیماران مبتلا به Spondylolisthesis خفیف یا متوسط، به‌خصوص در صورت نداشتن نقص عصبی پیشرونده یا بی‌ثباتی شدید، در ابتدا با روش‌های غیرجراحی درمان می‌شوند.هدف درمان محافظه‌کارانه الزاماً «برگرداندن مهره به محل اولیه» نیست؛ بلکه کاهش درد، بهبود عملکرد، افزایش توان عضلانی و کنترل علائم ناشی از تحریک یا فشار عصبی است.

اصلاح فعالیت‌های روزانه

در دوره‌هایی که درد تشدید می‌شود، کاهش موقت فعالیت‌هایی که علائم را بیشتر می‌کنند می‌تواند کمک‌کننده باشد. با این حال، استراحت طولانی‌مدت معمولاً توصیه نمی‌شود. پس از کنترل مرحله حاد، بازگشت تدریجی به فعالیت‌های روزمره و ورزش متناسب با شرایط بیمار اهمیت دارد.

فیزیوتراپی و تمرینات درمانی

فیزیوتراپی یکی از اجزای مهم درمان غیرجراحی است. برنامه تمرینی بر اساس نوع سرخوردگی و علائم بیمار تنظیم می‌شود و می‌تواند شامل تقویت عضلات مرکزی تنه، افزایش کنترل لومبوپلوییک، تقویت عضلات شکم و بهبود انعطاف‌پذیری باشد.

نوع تمرین باید متناسب با شرایط بیمار انتخاب شود؛ انجام حرکات نامناسب یا اکستنشن‌های مکرر و شدید، به‌خصوص در برخی بیماران مبتلا به نوع ایستمیک، می‌تواند علائم را تشدید کند.

در بسیاری از بیماران مبتلا به سرخوردگی مهره، برنامه تمرینی متناسب با شرایط فرد می‌تواند بر تقویت عضلات مرکزی، افزایش کنترل ستون فقرات و لگن، بهبود انعطاف‌پذیری و کاهش محدودیت عملکردی تمرکز داشته باشد. انتخاب حرکات باید با توجه به نوع و شدت سرخوردگی انجام شود؛ برای آشنایی بیشتر با اصول و برنامه‌های تمرینی می‌توانید به بخش تمرینات اصلاحی ستون فقرات مراجعه کنید.

داروهای کنترل درد

در صورت نیاز ممکن است از داروهای مسکن یا داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) برای کنترل کوتاه‌مدت درد استفاده شود.اگر بیمار درد نوروپاتیک یا رادیکولار داشته باشد، انتخاب دارو ممکن است متفاوت باشد. مصرف دارو باید بر اساس بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای هم‌زمان و نظر پزشک انجام شود.

در برخی بیماران مبتلا به سرخوردگی مهره، داروهای مسکن یا ضدالتهاب می‌توانند برای کنترل درد و کاهش علائم در کنار سایر روش‌های درمانی مورد استفاده قرار گیرند. نوع و مدت مصرف دارو باید با توجه به شرایط بیمار و نظر پزشک تعیین شود؛ برای پیگیری داروهای تجویزشده می‌توانید به بخش خدمات دارویی مراجعه کنید.

تزریق اپیدورال

اگر سرخوردگی با تنگی کانال یا فورامن همراه باشد و بیمار دچار رادیکولوپاتی یا درد تیرکشنده پا شود، در برخی موارد تزریق اپیدورال کورتیکواستروئید می‌تواند برای کاهش التهاب اطراف ریشه عصبی در نظر گرفته شود.این روش سرخوردگی مهره را اصلاح نمی‌کند و بیشتر با هدف کنترل علائم عصبی و درد انجام می‌شود.

آیا کمربند طبی مفید است؟

در برخی شرایط خاص، به‌ویژه در بیماران جوان مبتلا به آسیب استرسی Pars، ممکن است استفاده محدود از بریس در برنامه درمان قرار گیرد. اما استفاده طولانی‌مدت و روتین از کمربند طبی برای همه بیماران مبتلا به سرخوردگی مهره توصیه نمی‌شود.

چه مدت درمان غیرجراحی ادامه پیدا می‌کند؟

مدت درمان به علت بیماری، شدت علائم و پاسخ بیمار بستگی دارد. در بسیاری از بیماران، درمان محافظه‌کارانه طی چند هفته تا چند ماه ارزیابی می‌شود.اگر درد و عملکرد بیمار بهبود پیدا کند، معمولاً ادامه برنامه تمرینی و اصلاح عوامل تشدیدکننده در اولویت قرار می‌گیرد.

اما اگر درد مقاوم و ناتوان‌کننده، ضعف عصبی پیشرونده، محدودیت شدید عملکرد یا شواهد بی‌ثباتی قابل‌توجه وجود داشته باشد، ارزیابی برای درمان جراحی مطرح می‌شود.

در این تصویر مهم ترین روش های کم تهاجم برای درمان را مشاهده می کنید. دقت کنید که هر کدام از انها قرار نیست معجزه کنند.

جراحی سرخوردگی مهره؛ چه زمانی لازم می‌شود؟

همه بیماران مبتلا به Spondylolisthesis به جراحی نیاز ندارند. جراحی معمولاً زمانی مطرح می‌شود که درمان‌های غیرجراحی نتوانند علائم ناتوان‌کننده را کنترل کنند یا بیمار دچار فشار عصبی قابل‌توجه، ضعف پیشرونده یا بی‌ثباتی ستون فقرات باشد.تصمیم برای جراحی صرفاً بر اساس درجه سرخوردگی گرفته نمی‌شود؛ بلکه علائم بیمار، معاینه عصبی، MRI، میزان تنگی کانال یا فورامن و پایداری مهره‌ها در کنار یکدیگر بررسی می‌شوند.

وجود سرخوردگی مهره به‌تنهایی به معنی نیاز به جراحی نیست و عواملی مانند درد مقاوم، فشار بر ریشه‌های عصبی و بی‌ثباتی ستون فقرات در تصمیم‌گیری اهمیت دارند. برای بررسی شرایط بیمار می‌توانید نوبت مشاوره با دکتر رضا صائبی راد دریافت کنید.

رفع فشار از روی عصب (Decompression)

اگر سرخوردگی مهره باعث تنگی کانال یا فورامن و فشار بر ساختارهای عصبی شده باشد، ممکن است Decompression برای آزاد کردن عصب انجام شود.بسته به محل فشار، روش‌هایی مانند لامینکتومی، لامینوتومی یا فورامینوتومی می‌توانند مطرح باشند. هدف این اقدامات کاهش فشار روی ریشه‌های عصبی است.

فیوژن ستون فقرات

در بیمارانی که بی‌ثباتی قابل‌توجه دارند، ممکن است علاوه بر رفع فشار عصبی، تثبیت مهره‌ها با Spinal Fusion انجام شود. در این روش، مهره‌های درگیر با استفاده از تکنیک‌های تثبیت ستون فقرات در موقعیت مناسب پایدار می‌شوند تا حرکت غیرطبیعی سگمنت کاهش پیدا کند.

پیچ‌های پدیکول و تثبیت مهره‌ها

برای ایجاد پایداری، ممکن است از Pedicle Screws و Rods استفاده شود. این تجهیزات مهره‌ها را در زمان انجام فرایند فیوژن در وضعیت پایدار نگه می‌دارند.استفاده از پیچ به‌تنهایی به معنای جوش خوردن مهره‌ها نیست؛ فیوژن یک فرایند زیستی است که طی ماه‌های بعد از جراحی شکل می‌گیرد.

TLIF و PLIF چیست؟

در برخی بیماران، جراحی فیوژن می‌تواند همراه با قرار دادن Interbody Cage در فضای دیسک انجام شود.

در TLIF (Transforaminal Lumbar Interbody Fusion) دسترسی به فضای دیسک از مسیر ترانس‌فورامینال انجام می‌شود.

در PLIF (Posterior Lumbar Interbody Fusion) دسترسی از مسیر خلفی صورت می‌گیرد و پس از آماده‌سازی فضای دیسک، ایمپلنت بین‌مهره‌ای برای کمک به فیوژن قرار داده می‌شود.

آیا مهره حتماً باید کاملاً به جای خود برگردانده شود؟

خیر. در همه بیماران هدف، Reduction کامل لغزش نیست. گاهی تثبیت مهره و رفع فشار عصبی بدون اصلاح کامل جابه‌جایی می‌تواند مناسب باشد.در سرخوردگی‌های شدید، تصمیم درباره میزان Reduction باید با توجه به تعادل ستون فقرات و خطر کشش ریشه‌های عصبی انجام شود.

جراحی کم‌تهاجمی سرخوردگی مهره

در بیماران منتخب، برخی مراحل جراحی می‌توانند با تکنیک‌های Minimally Invasive Spine Surgery (MISS) انجام شوند.

این روش‌ها با برش و دستکاری کمتر عضلات اطراف ستون فقرات طراحی شده‌اند؛ اما «کم‌تهاجمی» بودن به معنای مناسب بودن روش برای همه بیماران نیست. نوع سرخوردگی، شدت بی‌ثباتی و آناتومی بیمار در انتخاب تکنیک اهمیت دارند.

نتیجه جراحی به چه عواملی بستگی دارد؟

نتیجه درمان می‌تواند تحت تأثیر نوع سرخوردگی، شدت فشار عصبی، مدت علائم، وضعیت عصبی قبل از عمل، کیفیت استخوان، بیماری‌های زمینه‌ای و نوع جراحی قرار گیرد.هدف اصلی جراحی در بیمار مناسب، کاهش فشار عصبی، ایجاد پایداری و بهبود درد و عملکرد است؛ اما هیچ جراحی ستون فقراتی تضمین‌کننده رفع کامل تمام علائم نیست.

انتخاب جراحی اول از همه به عهده مریض است و پزشک نباید به زور و بی دلیل جراحی را پیشنهاد دهد.

بهبودی و مراقبت‌های بعد از درمان سرخوردگی مهره

روند بهبودی در Spondylolisthesis به نوع و درجه سرخوردگی، شدت علائم، وجود فشار عصبی و نوع درمان بستگی دارد. بسیاری از بیماران با درمان غیرجراحی می‌توانند درد و محدودیت عملکردی خود را کنترل کنند، در حالی که پس از جراحی نیز بازگشت به فعالیت‌ها معمولاً به‌صورت تدریجی انجام می‌شود.

پس از جراحی سرخوردگی مهره، رعایت توصیه‌های مربوط به مراقبت از محل جراحی، مصرف صحیح داروها، پایش وضعیت عمومی و بازگشت تدریجی به فعالیت اهمیت دارد. بیمارانی که در دوره نقاهت به مراقبت بیشتری نیاز دارند می‌توانند برای آشنایی با امکانات موجود به بخش خدمات پرستاری و مراقبت پس از جراحی مراجعه کنند.

بازگشت به فعالیت‌های روزمره

پس از کاهش درد، فعالیت بدنی باید به‌تدریج افزایش پیدا کند. بی‌تحرکی طولانی‌مدت می‌تواند باعث کاهش قدرت عضلات و افت عملکرد شود.در مقابل، بازگشت زودهنگام به فعالیت‌های سنگین نیز ممکن است علائم را تشدید کند. برنامه فعالیت باید متناسب با شرایط بیمار و روش درمان تنظیم شود.

توان‌بخشی و فیزیوتراپی

توان‌بخشی می‌تواند بر تقویت عضلات مرکزی، کنترل تنه و لگن، افزایش انعطاف‌پذیری و اصلاح الگوهای حرکتی تمرکز داشته باشد. پس از جراحی نیز زمان شروع و شدت تمرینات باید متناسب با نوع جراحی، وضعیت فیوژن و توصیه جراح تنظیم شود.

مراقبت پس از فیوژن

پس از جراحی فیوژن، تشکیل اتصال استخوانی کامل یک فرایند تدریجی است و می‌تواند چندین ماه طول بکشد. در این مدت، تصویربرداری‌های پیگیری ممکن است برای بررسی وضعیت مهره‌ها و تجهیزات تثبیت‌کننده انجام شوند.مصرف دخانیات نیز می‌تواند روند جوش‌خوردن استخوان را مختل کند و یکی از عوامل مهم افزایش احتمال عدم جوش‌خوردگی یا Pseudarthrosis محسوب می‌شود.

پس از جراحی سرخوردگی مهره و فیوژن، بازگشت به فعالیت‌های روزمره باید به‌صورت تدریجی و مطابق توصیه جراح انجام شود. رعایت اصول مراقبت از محل جراحی، محدودیت‌های حرکتی اولیه، مصرف صحیح داروها و توجه به علائم هشدار در دوره نقاهت اهمیت دارد. برای مطالعه جزئی‌تر توصیه‌های این دوره، به مقاله مراقبت‌های بعد از جراحی ستون فقرات مراجعه کنید.

آیا سرخوردگی مهره می‌تواند پیشرفت کند؟

بله، اما همه موارد پیشرفت نمی‌کنند. احتمال پیشرفت به نوع Spondylolisthesis، سن، میزان اولیه لغزش، وضعیت دیسک و آناتومی ستون فقرات بستگی دارد.به همین دلیل، مشاهده سرخوردگی در تصویربرداری به معنای بدتر شدن قطعی آن در آینده نیست. در برخی بیماران پیگیری بالینی و تصویربرداری دوره‌ای کافی است.

چگونه می‌توان از تشدید علائم جلوگیری کرد؟

همه انواع سرخوردگی مهره قابل پیشگیری نیستند، اما اقداماتی مانند حفظ فعالیت بدنی مناسب، تقویت عضلات مرکزی، رعایت تکنیک صحیح هنگام بلند کردن اجسام و مدیریت وزن می‌توانند به سلامت کلی ستون فقرات کمک کنند.در ورزشکاران جوان نیز درد مداوم کمر، به‌خصوص هنگام حرکات اکستنشن مکرر، بهتر است نادیده گرفته نشود؛ زیرا در برخی موارد می‌تواند با آسیب استرسی Pars مرتبط باشد.

توانبخشی بعد از عمل جراحی به اندازه خود جراحی و حتی بیشتر مهم است.

چه زمانی باید سریع‌تر به پزشک مراجعه کرد؟

اگر کمردرد با درد شدید و مداوم پا، بی‌حسی یا ضعف جدید، کاهش قدرت عضلات یا اختلال قابل‌توجه در راه رفتن همراه باشد، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.بروز اختلال جدید کنترل ادرار یا مدفوع، بی‌حسی ناحیه زینی یا ضعف شدید و پیشرونده پاها نیازمند ارزیابی اورژانسی است، زیرا ممکن است نشان‌دهنده فشار شدید بر ساختارهای عصبی باشد.

کمردرد، سیاتیک یا محدودیت راه رفتن ادامه پیدا کرده است، ارزیابی علت علائم و تطبیق آن‌ها با یافته‌های تصویربرداری می‌تواند در انتخاب مسیر درمان مؤثر باشد. برای این منظور می‌توانید از بخش رزرو نوبت ویزیت تخصصی ستون فقرات⁠ اقدام کنید.