بیماری ام‌اس(MS)چیست؟ علائم، علت‌ها، تشخیص و روش‌های درمان

بیماری ام‌اس (MS) چیست؟

مولتیپل اسکلروزیس (Multiple Sclerosis) یا ام‌اس یک بیماری مزمن ایمنی‌واسطه دستگاه عصبی مرکزی است. این بیماری می‌تواند مغز، نخاع و عصب بینایی را درگیر کند. در ام‌اس، فعالیت غیرطبیعی سیستم ایمنی به میلین، یعنی پوشش محافظ رشته‌های عصبی، آسیب می‌رساند و ممکن است انتقال پیام‌های عصبی را مختل کند.

محل و شدت التهاب و آسیب عصبی در افراد مختلف یکسان نیست؛ به همین دلیل علائم، شدت بیماری و سرعت پیشرفت آن می‌تواند از فردی به فرد دیگر تفاوت زیادی داشته باشد. وجود یک یا چند علامت عصبی نیز به‌تنهایی به معنی ابتلا به ام‌اس نیست و تشخیص باید بر اساس مجموعه‌ای از یافته‌های بالینی و آزمایشگاهی انجام شود.

میلین و پلاک ام‌اس چیست؟

میلین مانند یک پوشش عایق، به انتقال سریع پیام‌های عصبی کمک می‌کند. التهاب در ام‌اس ممکن است باعث آسیب یا از بین رفتن بخشی از این پوشش شود؛ به این فرایند دمیلیناسیون گفته می‌شود. در برخی موارد، خود رشته عصبی یا آکسون نیز آسیب می‌بیند و این آسیب می‌تواند در باقی ماندن اختلالات عصبی نقش داشته باشد.

ناحیه‌ای از دستگاه عصبی که در اثر التهاب و دمیلیناسیون تغییر کرده است، ضایعه یا پلاک نامیده می‌شود. این ضایعات ممکن است در اطراف بطن‌های مغزی، عصب بینایی، ساقه مغز، مخچه، نخاع یا سایر بخش‌های مغز ایجاد شوند و در بسیاری از موارد با MRI قابل بررسی هستند.

اگر علائمی مانند تاری دید، بی‌حسی یا ضعف اندام‌ها، اختلال تعادل یا مشکلات حرکتی به‌صورت جدید یا مکرر ایجاد شده‌اند، ارزیابی تخصصی می‌تواند به مشخص شدن علت کمک کند. برای بررسی شرایط خود می‌توانید از طریق دریافت نوبت ویزیت اقدام کنید.

در این تصویر کلیت بیماری ام اس و مکانیسم به وجود امدن ان را مشاهده می کنید در ادامه مفصل تر درباره ان بحث می کنیم.

انواع ام‌اس

ام‌اس الگوی یکسانی در همه بیماران ندارد. متخصص مغز و اعصاب نوع بیماری را با توجه به نحوه ایجاد علائم، وجود یا نبود حمله، روند ناتوانی و شواهد فعالیت بیماری در MRI مشخص می‌کند.

سندرم بالینی منفرد (CIS)

سندرم بالینی منفرد یا CIS به نخستین دوره علائم عصبی ناشی از التهاب و دمیلیناسیون گفته می‌شود که معمولاً دست‌کم ۲۴ ساعت ادامه دارد. نوریت اپتیک، بی‌حسی، ضعف اندام یا علائم مربوط به نخاع از تظاهرات احتمالی آن هستند. CIS الزاماً به معنی ام‌اس قطعی نیست و احتمال تشخیص MS بر اساس علائم، معاینه، MRI و سایر بررسی‌ها ارزیابی می‌شود.

ام‌اس عودکننده ـ فروکش‌کننده (RRMS)

در این نوع، علائم عصبی جدید یا تشدید واضح علائم قبلی به شکل حمله ایجاد می‌شود و پس از آن دوره‌ای از بهبود نسبی یا کامل رخ می‌دهد. بعضی علائم ممکن است کاملاً برطرف شوند و برخی دیگر تا حدی باقی بمانند.

ام‌اس پیشرونده ثانویه (SPMS)

برخی افراد که بیماری آن‌ها ابتدا به شکل RRMS شروع شده است، ممکن است در ادامه با افزایش تدریجی ناتوانی روبه‌رو شوند. در این مرحله، پیشرفت بیماری فقط به حملات مشخص وابسته نیست؛ با این حال ممکن است حمله یا ضایعات فعال در MRI نیز وجود داشته باشد.

ام‌اس پیشرونده اولیه (PPMS)

در PPMS، از ابتدای بیماری روند افزایش تدریجی اختلال عصبی مشاهده می‌شود و الگوی کلاسیک حمله و بهبودی کمتر برجسته است. سرعت پیشرفت و میزان ناتوانی در افراد مختلف متفاوت است و ممکن است دوره‌هایی از ثبات نسبی نیز وجود داشته باشد.

در این تصویر انواع الگو های بیماری ام اس را مشاهده می کنید.سعی کنید هر الگو را به خوبی به خاطر بسپارید.

علت ام‌اس و عوامل خطر

علت دقیق ام‌اس هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است. به نظر می‌رسد تعامل میان استعداد ژنتیکی، تنظیم سیستم ایمنی و عوامل محیطی در ایجاد بیماری نقش داشته باشد. هیچ عامل واحدی را نمی‌توان علت قطعی ام‌اس دانست.

• استعداد ژنتیکی: ام‌اس معمولاً یک بیماری ارثی ساده و تک‌ژنی نیست، اما داشتن بستگان مبتلا می‌تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد.
• عفونت با ویروس اپشتین‌بار (EBV): ارتباط نزدیکی میان عفونت قبلی با EBV و خطر ام‌اس گزارش شده است، اما ابتلا به این ویروس به‌تنهایی به معنی ایجاد بیماری نیست.
• سیگار: مصرف سیگار با افزایش خطر ابتلا و سیر نامطلوب‌تر بیماری ارتباط دارد و ترک آن برای سلامت عمومی و مدیریت بیماری اهمیت دارد.
• سطح پایین ویتامین D و مواجهه کمتر با نور خورشید: این عوامل با ام‌اس ارتباط نشان داده‌اند، اما کمبود ویتامین D به‌تنهایی علت بیماری محسوب نمی‌شود.
• چاقی در نوجوانی و اوایل زندگی: چاقی در این دوره‌ها با افزایش احتمال ابتلا ارتباط داشته است.
• سن و جنس: بیماری اغلب در بزرگسالان جوان تشخیص داده می‌شود و انواع عودکننده در زنان شایع‌تر هستند.

استرس ممکن است بر سلامت عمومی، خواب و تجربه علائم اثر بگذارد، اما شواهد کافی برای دانستن آن به‌عنوان علت مستقیم ام‌اس وجود ندارد.

در صورت بروز علائم عصبی جدید، تشدید علائم قبلی یا ایجاد اختلال در حرکت و تعادل، بررسی پزشکی اهمیت دارد تا مشخص شود آیا علائم ناشی از عود بیماری هستند یا علت دیگری دارند. برای بررسی وضعیت می‌توانید از طریق رزرو نوبت ویزیت اقدام کنید.

برخی علائم عصبی مانند ضعف اندام‌ها، اختلال تعادل، مشکلات بینایی یا تغییرات حسی می‌توانند در بیماری‌های مختلف سیستم عصبی دیده شوند و به‌تنهایی برای تشخیص ام‌اس کافی نیستند. در تشخیص افتراقی، پزشک بر اساس الگوی علائم و یافته‌های تصویربرداری سایر علل را نیز بررسی می‌کند؛ برای آشنایی بیشتر می‌توانید مقاله تومور مغزی؛ انواع، علائم، تشخیص و درمان را مطالعه کنید.

علائمی مانند اختلال تعادل، مشکلات شناختی، ضعف یا برخی اختلالات عصبی اختصاصی ام‌اس نیستند و ممکن است پس از آسیب‌های مغزی نیز مشاهده شوند. سابقه ضربه به سر در ارزیابی بیمار اهمیت دارد. برای آشنایی بیشتر می‌توانید مقاله آسیب مغزی تروماتیک (TBI) را مطالعه کنید.

در این اینفوگرافی مهم ترین علت ها و عوامل خطر ام اس را مشاهده می کنید .بعضی از این علت ها قابل پیشگیری است.

علائم بیماری ام‌اس

علائم ام‌اس به محل ضایعه در مغز، نخاع یا عصب بینایی بستگی دارد. علائم ممکن است حمله‌ای باشند و سپس بهبود پیدا کنند یا در برخی افراد به‌تدریج باقی بمانند.

علائم بینایی

نوریت اپتیک می‌تواند با کاهش یا تاری دید یک چشم، کاهش تشخیص رنگ‌ها و درد هنگام حرکت چشم همراه باشد. دوبینی نیز ممکن است در اثر درگیری مسیرهای کنترل حرکات چشم ایجاد شود.

علائم حسی و حرکتی

بی‌حسی، گزگز، مورمور، سوزش یا تغییر حس لمس ممکن است یک اندام، یک سمت بدن یا بخشی از تنه را درگیر کند. ضعف دست یا پا نیز می‌تواند از احساس سنگینی اندام تا اختلال در راه رفتن متغیر باشد.

اختلال تعادل و هماهنگی

درگیری مخچه یا مسیرهای مرتبط ممکن است باعث عدم تعادل، لرزش، اختلال هماهنگی حرکات یا دشواری در انجام حرکات ظریف شود.

سفتی عضلات و اسپاستیسیتی

افزایش تون عضلات می‌تواند باعث سفتی پاها، اسپاسم، درد و دشواری حرکت شود. شدت این مشکل در افراد مختلف متفاوت است.

خستگی

خستگی مرتبط با ام‌اس ممکن است با میزان فعالیت فرد تناسب نداشته باشد و با استراحت کامل نیز برطرف نشود. اختلال خواب، کم‌خونی، مشکلات تیروئید، افسردگی، عفونت و عوارض داروها نیز باید در ارزیابی خستگی در نظر گرفته شوند.

مشکلات مثانه، روده و عملکرد جنسی

برخی بیماران دچار تکرر یا فوریت ادرار، دشواری تخلیه مثانه، بی‌اختیاری یا یبوست می‌شوند. اختلال عملکرد جنسی نیز ممکن است در بعضی افراد رخ دهد و قابل بررسی و درمان است.

اختلالات شناختی، گفتار و بلع

کاهش سرعت پردازش اطلاعات، اختلال تمرکز یا مشکلات حافظه ممکن است ایجاد شود، اما وجود ام‌اس به معنی ابتلا به دمانس نیست. در صورت اختلال گفتار یا بلع، ارزیابی تخصصی و گفتاردرمانی می‌تواند کمک‌کننده باشد.

برخی علائم ام‌اس مانند ضعف، بی‌حسی، اختلال بینایی یا عدم تعادل ممکن است با علائم سایر بیماری‌های عصبی همپوشانی داشته باشند. با این حال، شروع کاملاً ناگهانی یک نقص عصبی، به‌ویژه ضعف یک‌طرفه یا اختلال گفتار، می‌تواند نیازمند بررسی فوری از نظر سکته باشد. برای آشنایی با علائم هشدار می‌توانید مقاله سکته مغزی؛ علل، علائم و درمان را مطالعه کنید.

درد و حساسیت به گرما

درد نوروپاتیک ممکن است به شکل سوزش، تیرکشیدن یا احساس شوک الکتریکی ظاهر شود. در برخی بیماران، گرما، ورزش یا تب علائم قدیمی را به‌طور موقت تشدید می‌کند؛ این حالت معمولاً به معنی ایجاد ضایعه جدید یا حمله تازه نیست.

سردرد در بیماران مبتلا به ام‌اس الزاماً ناشی از خود بیماری نیست و ممکن است علل دیگری مانند میگرن داشته باشد. تشخیص صحیح علت سردرد برای انتخاب درمان مناسب اهمیت دارد. برای آشنایی با انواع و روش‌های درمان می‌توانید مقاله میگرن؛ علائم، علت‌ها و درمان را مطالعه کنید.

در این تصویر مهم ترین نشانه های بیماری ام اس را مشاهده می کنید.دانستن انها برای افتراق از بیماری های دیگر شبیه ام اس ضروری است.

حمله یا عود ام‌اس چیست؟

عود معمولاً به ایجاد علامت عصبی جدید یا تشدید واضح علامت قبلی گفته می‌شود که دست‌کم ۲۴ ساعت ادامه داشته باشد و با تب، عفونت یا افزایش دمای بدن بهتر توضیح داده نشود. تشدید کوتاه‌مدت علائم در اثر گرما یا عفونت ممکن است شبه‌عود باشد و با عود واقعی تفاوت دارد.

ام‌اس چگونه تشخیص داده می‌شود؟

هیچ آزمایش واحدی برای تشخیص قطعی ام‌اس وجود ندارد. متخصص مغز و اعصاب شرح حال، زمان و الگوی علائم، معاینه عصبی، MRI و در صورت نیاز آزمایش‌های تکمیلی را در کنار هم بررسی می‌کند. همچنین باید بیماری‌های دیگری که علائم مشابه ایجاد می‌کنند، در نظر گرفته شوند.

MRI مغز و نخاع

MRI مغز و در صورت نیاز نخاع، یکی از مهم‌ترین ابزارهای بررسی ام‌اس است. پزشک به محل، شکل و الگوی توزیع ضایعات در توالی‌هایی مانند T2 و FLAIR توجه می‌کند. در برخی شرایط، تزریق گادولینیوم می‌تواند به ارزیابی فعالیت نسبتاً جدید ضایعات کمک کند، اما تصمیم درباره تزریق باید بر اساس هدف تصویربرداری و وضعیت بیمار گرفته شود.

هر لکه سفید در MRI نشانه ام‌اس نیست. میگرن، برخی بیماری‌های عروقی، بیماری‌های التهابی و سایر شرایط نیز می‌توانند ضایعات ماده سفید ایجاد کنند. تفسیر MRI باید همراه با علائم و معاینه عصبی انجام شود.

ام ارای در تشخیص ام اس یک مدالیته ارزشمند است و باید به خوبی به ان توجه شود.

بررسی مایع مغزی‌نخاعی و آزمایش خون

اگر شرح حال و MRI برای تشخیص کافی نباشد، ممکن است نمونه‌گیری از مایع مغزی‌نخاعی و بررسی نوارهای الیگوکلونال انجام شود. این یافته‌ها اختصاصی ام‌اس نیستند و باید در کنار سایر اطلاعات تفسیر شوند.

آزمایش خون معمولاً برای رد بیماری‌هایی مانند کمبود ویتامین B12، برخی بیماری‌های خودایمنی، عفونت‌ها و اختلالات التهابی یا متابولیک انجام می‌شود. آزمایش‌هایی برای بیماری‌های دمیلینه‌کننده دیگر مانند NMOSD یا MOGAD نیز ممکن است در شرایط خاص لازم باشند.

درمان ام‌اس

در حال حاضر درمانی که ام‌اس را به‌طور کامل ریشه‌کن کند وجود ندارد، اما درمان‌های امروزی می‌توانند در بسیاری از بیماران فعالیت بیماری، تعداد عودها و ایجاد ضایعات جدید در MRI را کاهش دهند. انتخاب درمان به نوع و فعالیت بیماری، یافته‌های MRI، سن، بیماری‌های همراه، خطر عفونت، برنامه بارداری و ترجیح بیمار بستگی دارد.

درمان حمله حاد

ابتدا باید عفونت، تب و سایر عوامل ایجادکننده شبه‌عود بررسی شوند. در عودهای واقعی و قابل‌توجه، پزشک ممکن است کورتیکواستروئید با دوز بالا را برای کوتاه کردن مدت حمله و تسریع بهبود تجویز کند. این داروها درمان بلندمدت برای پیشگیری از فعالیت آینده بیماری نیستند و نباید بدون نظر پزشک مصرف شوند.

پلاسمافرز

در برخی حملات شدید که به درمان اولیه پاسخ کافی نمی‌دهند، تعویض پلاسما ممکن است مطرح شود. این روش برای همه بیماران لازم نیست و در شرایط تخصصی و با ارزیابی دقیق انجام می‌شود.

داروهای تعدیل‌کننده بیماری

داروهای تعدیل‌کننده بیماری یا DMTها با هدف کاهش فعالیت التهابی، عودها و ضایعات جدید MRI استفاده می‌شوند. این داروها انواع تزریقی، خوراکی و تزریقی وریدی دارند و از نظر اثربخشی، عوارض، نیاز به پایش و خطر عفونت متفاوت هستند.

برخی داروها مانند اینترفرون بتا و گلاتیرامر استات، داروهای خوراکی مانند فومارات‌ها، تریفلونوماید و بعضی تعدیل‌کننده‌های گیرنده اسفنگوزین‌-۱-فسفات و درمان‌های آنتی‌بادی مونوکلونال مانند اوکرلیزوماب، ناتالیزوماب یا افاتوموماب ممکن است برای بیماران واجد شرایط مطرح باشند. نام دارو، مقدار مصرف و انتخاب میان درمان‌ها باید توسط متخصص انجام شود؛ یک داروی واحد برای همه بیماران بهترین گزینه نیست.

درمان دارویی ام‌اس بسته به نوع بیماری، میزان فعالیت آن، شرایط بیمار و درمان‌های قبلی متفاوت است. داروهای تعدیل‌کننده بیماری می‌توانند با هدف کاهش فعالیت التهابی و عودها مورد استفاده قرار گیرند. برای آشنایی با خدمات مرتبط می‌توانید به بخش خدمات تجویز و بررسی دارو مراجعه کنید.

در برخی بیماران مبتلا به انواع پیشرونده، بسته به وجود فعالیت التهابی، سن و وضعیت عملکردی، درمان‌های اختصاصی ممکن است بررسی شوند. کنترل منظم علائم، معاینه عصبی و MRI برای ارزیابی پاسخ به درمان اهمیت دارد.

در این اینفوگرافی استراتژی های درمانی برای ام اس را مشاهده می کنید.دقت داشته باشید که این بیماری هنوز درمان قطعی ندارد.

توان‌بخشی و کنترل علائم

مراقبت از بیمار مبتلا به ام‌اس فقط به داروهای تعدیل‌کننده بیماری محدود نمی‌شود. برنامه درمانی ممکن است شامل فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی، توان‌بخشی شناختی و درمان علامتی باشد.

• فیزیوتراپی می‌تواند به حفظ قدرت عضلات، تعادل، انعطاف‌پذیری و توانایی راه رفتن کمک کند.
• کشش و تمرین مناسب ممکن است در کنترل اسپاستیسیتی و کاهش خطر محدودیت حرکتی مفید باشد.
• تنظیم فعالیت روزانه، استراحت برنامه‌ریزی‌شده، خواب کافی و مدیریت گرما می‌تواند به کنترل خستگی کمک کند.
• مشکلات مثانه و روده باید بر اساس علت زمینه‌ای و با ارزیابی پزشکی درمان شوند.
• کاردرمانی می‌تواند انجام فعالیت‌های روزانه و حفظ استقلال را آسان‌تر و ایمن‌تر کند.
• ورزش متناسب با توان فرد، شامل فعالیت هوازی، تمرین مقاومتی، کششی و تعادلی، در بسیاری از بیماران قابل استفاده است؛ شدت و نوع ورزش باید با وضعیت بیمار هماهنگ شود.

توان‌بخشی در ام‌اس می‌تواند بخشی مهم از مدیریت بیماری باشد. بسته به مشکلات بیمار، تمرین‌های تعادل، راه رفتن، قدرت عضلانی و عملکرد حرکتی می‌توانند برای حفظ استقلال و بهبود عملکرد روزمره مورد استفاده قرار گیرند. برای آشنایی بیشتر می‌توانید به بخش نوروتراپی و توان‌بخشی عصبی مراجعه کنید.

سبک زندگی در ام‌اس

ترک سیگار، خواب کافی، فعالیت بدنی متناسب، حفظ وزن مناسب و تغذیه متعادل به سلامت عمومی کمک می‌کنند. تاکنون رژیم غذایی خاصی که بتواند ام‌اس را درمان کند اثبات نشده است. مصرف مکمل ویتامین D یا هر مکمل دیگری، به‌ویژه در دوزهای بالا، باید بر اساس ارزیابی پزشکی انجام شود.

در بیماری های مزمن توانبخشی به اندازه خود درمان مهم است و نباید از ان غافل شد.

چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟

کاهش ناگهانی بینایی، ضعف ناگهانی یک سمت بدن، افتادگی صورت، اختلال ناگهانی گفتار، کاهش سطح هوشیاری، سردرد بسیار شدید و ناگهانی یا اختلال شدید و ناگهانی تعادل نباید خودسرانه به ام‌اس نسبت داده شود. این علائم ممکن است نشانه یک وضعیت اورژانسی مانند سکته مغزی باشند و به ارزیابی فوری نیاز دارند.

همچنین ایجاد علامت عصبی جدید و پایدار، ضعف جدید اندام، دوبینی یا اختلال قابل‌توجه در راه رفتن باید در اسرع وقت توسط پزشک بررسی شود. تشخیص و درمان ام‌اس بر اساس وضعیت هر فرد انجام می‌شود و پیگیری منظم می‌تواند به ارزیابی فعالیت بیماری و انتخاب مناسب‌ترین مسیر مراقبت کمک کند.

پیگیری منظم بیماران مبتلا به ام‌اس می‌تواند برای ارزیابی علائم، بررسی پاسخ به درمان و تصمیم‌گیری درباره بررسی‌های تکمیلی اهمیت داشته باشد. برای دریافت نوبت می‌توانید از بخش نوبت‌دهی و ویزیت دکتر رضا صائبی راد جراح مغز،اعصاب و ستون فقرات اقدام کنید.

تجربه بالینی دکتر رضا صائبی‌راد جراح مغز،اعصاب و ستون فقرات:

«در برخورد با بیمار مبتلا به ام‌اس، یکی از نکات مهم این است که هر علامت عصبی جدید را به‌طور خودکار عود ام‌اس در نظر نگیریم. زمان شروع علائم، مدت ماندگاری، معاینه عصبی و در صورت نیاز MRI و بررسی‌های تکمیلی کمک می‌کنند بین عود واقعی، تشدید موقت علائم و سایر بیماری‌های عصبی تفاوت قائل شویم. هدف درمان نیز فقط کنترل ضایعات MRI نیست؛ حفظ عملکرد حرکتی، تعادل و کیفیت زندگی بیمار اهمیت زیادی دارد.»