شکستگی ستون فقرات چیست؟ انواع، علائم، تشخیص و درمان

شکستگی ستون فقرات به ترک‌خوردگی، فروریزش یا شکستن یک یا چند مهره در ناحیه گردن، پشت یا کمر گفته می‌شود. این آسیب ممکن است پس از تصادف، سقوط از ارتفاع، حادثه کاری یا آسیب ورزشی رخ دهد؛ اما در افرادی که استخوان ضعیف‌تری دارند، مانند مبتلایان به پوکی استخوان، گاهی یک ضربه خفیف، خم شدن یا بلند کردن جسم نیز برای ایجاد شکستگی فشاری مهره کافی است.

اهمیت شکستگی مهره فقط به آسیب استخوان محدود نمی‌شود. ستون فقرات از نخاع و ریشه‌های عصبی محافظت می‌کند و بعضی شکستگی‌های ناپایدار می‌توانند باعث جابه‌جایی مهره، تنگ شدن کانال نخاعی یا فشار بر ساختارهای عصبی شوند. به همین دلیل، تعیین پایداری شکستگی و بررسی وضعیت عصبی بیمار از مهم‌ترین مراحل ارزیابی است.

این مطلب برای آشنایی عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، مشاهده تصاویر و تصمیم‌گیری پزشک یا جراح ستون فقرات نیست.

شکستگی ستون فقرات چیست؟

ستون فقرات از مهره‌هایی تشکیل شده است که همراه با دیسک‌ها، مفاصل و لیگامان‌ها وزن بدن را تحمل می‌کنند و امکان حرکت را فراهم می‌سازند. وارد شدن نیرویی بیش از تحمل استخوان می‌تواند باعث ترک، فشرده شدن، شکافته شدن یا خردشدگی مهره شود.

شدت آسیب بسیار متفاوت است. بعضی شکستگی‌ها کوچک، پایدار و بدون آسیب عصبی هستند و با درمان غیرجراحی بهبود پیدا می‌کنند. در مقابل، شکستگی‌های شدید ممکن است ستون فقرات را ناپایدار کنند یا قطعات استخوانی را به سمت کانال نخاعی جابه‌جا سازند.

بنابراین مشاهده عبارت «شکستگی مهره» در گزارش تصویربرداری به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که بیمار به جراحی نیاز دارد. نوع شکستگی، محل آن، وضعیت عصبی، میزان تغییر شکل، سلامت لیگامان‌ها و یافته‌های تصویربرداری باید کنار یکدیگر بررسی شوند.

شکستگی ستون فقرات به ترک‌خوردگی یا خردشدگی یک یا چند مهره گفته می‌شود که ممکن است بر پایداری ستون فقرات و عملکرد نخاع اثر بگذارد.

شکستگی در کدام قسمت‌های ستون فقرات ایجاد می‌شود؟

مهره‌های گردنی

شکستگی گردن به دلیل نزدیکی به نخاع گردنی اهمیت ویژه‌ای دارد. آسیب شدید این ناحیه ممکن است علاوه بر درد و محدودیت حرکت گردن، با ضعف یا اختلال حسی در دست‌ها و پاها همراه شود. شکستگی اطلس یا مهره C1، شکستگی زائده دنس مهره C2، شکستگی موسوم به Hangman و شکستگی مهره‌های گردنی تحتانی از الگوهای شناخته‌شده این ناحیه هستند.

مهره‌های سینه‌ای

شکستگی توراسیک در بخش میانی پشت ایجاد می‌شود. قفسه سینه مقداری ثبات ایجاد می‌کند، اما آسیب شدید همچنان می‌تواند نخاع را درگیر کند و با ضعف پاها، اختلال تعادل یا تغییرات حسی همراه باشد.

محل اتصال سینه‌ای به کمری

ناحیه توراکولومبار محل اتصال بخش نسبتاً ثابت ستون فقرات سینه‌ای به قسمت متحرک‌تر کمری است و یکی از نواحی شایع آسیب محسوب می‌شود. بسیاری از شکستگی‌های فشاری و انفجاری در این محدوده رخ می‌دهند.

مهره‌های کمری

شکستگی مهره‌های کمری ممکن است باعث درد شدید کمر، کاهش ارتفاع یا تغییر شکل مهره شود. در آسیب‌های شدیدتر، ریشه‌های عصبی یا مجموعه ریشه‌های عصبی انتهای کانال نخاعی نیز ممکن است درگیر شوند.

علت‌های شکستگی ستون فقرات

• تروماهای پرانرژی: تصادف، سقوط از ارتفاع، حوادث کاری و بعضی آسیب‌های ورزشی.
• پوکی استخوان: کاهش استحکام استخوان می‌تواند باعث شکستگی فشاری پس از ضربه خفیف یا حتی فعالیت روزمره شود.
• بیماری‌های تضعیف‌کننده استخوان: متاستاز، بعضی تومورها، بیماری‌های خونی یا عفونت استخوان می‌توانند زمینه شکستگی پاتولوژیک را فراهم کنند.
• ستون فقرات سفت یا جوش‌خورده: در بیماری‌هایی مانند اسپوندیلیت آنکیلوزان، حتی ضربه‌ای ظاهراً خفیف ممکن است شکستگی ناپایداری ایجاد کند.

در فرد جوان، شکستگی معمولاً پس از نیروی قابل توجه رخ می‌دهد؛ اما در سالمند مبتلا به پوکی استخوان، شروع ناگهانی درد پس از خم شدن یا بلند کردن یک وسیله نیز می‌تواند نیازمند بررسی باشد.

تصادف، سقوط از ارتفاع، ضربه شدید، پوکی استخوان و برخی تومورها یا بیماری‌های زمینه‌ای از مهم‌ترین علل شکستگی ستون فقرات هستند.

انواع شکستگی ستون فقرات

شکستگی فشاری مهره

در شکستگی فشاری یا Vertebral Compression Fracture، جسم مهره تحت فشار قرار می‌گیرد و بخشی از ارتفاع آن کاهش می‌یابد. این نوع شکستگی به‌خصوص در افراد مبتلا به پوکی استخوان دیده می‌شود و ممکن است پس از ضربه‌ای بسیار خفیف ایجاد شود.

بسیاری از شکستگی‌های فشاری پایدارند و آسیب عصبی ایجاد نمی‌کنند. با این حال، فروریزش شدید مهره، تغییر شکل پیشرونده، درد مداوم یا وجود علائم عصبی به بررسی دقیق‌تر نیاز دارد.

شکستگی گوه‌ای

در Wedge Fracture قسمت جلویی جسم مهره بیشتر از قسمت خلفی فشرده می‌شود و مهره شکل گوه پیدا می‌کند. در الگوی A1 طبقه‌بندی AO Spine، یک صفحه انتهایی درگیر است اما دیواره خلفی جسم مهره آسیب ندیده است؛ بنابراین خطر ورود قطعه استخوانی به کانال معمولاً کمتر از شکستگی انفجاری است.

شکستگی شکافی

در Split یا Pincer Fracture جسم مهره در امتداد مشخصی شکافته می‌شود. در الگوی A2 هر دو صفحه انتهایی درگیرند، اما دیواره خلفی جسم مهره سالم باقی می‌ماند. میزان جداشدگی قطعات، وضعیت لیگامان‌ها و پایداری ستون فقرات در تعیین اهمیت این آسیب نقش دارد.

شکستگی انفجاری یا Burst Fracture

شکستگی انفجاری معمولاً بر اثر نیروی شدید محوری، مانند سقوط روی پاها یا باسن، ایجاد می‌شود. جسم مهره خرد می‌شود و دیواره خلفی آن نیز ممکن است درگیر باشد. در نتیجه، قطعات استخوانی می‌توانند به سمت کانال نخاعی حرکت کنند.

در الگوی A3 یا Incomplete Burst فقط یکی از صفحات انتهایی همراه با دیواره خلفی درگیر است. در A4 یا Complete Burst هر دو صفحه انتهایی و دیواره خلفی آسیب دیده‌اند. الگوی A4 معمولاً تخریب ساختاری گسترده‌تری دارد، اما هیچ‌یک از این عبارات به‌تنهایی به معنای ضرورت قطعی جراحی نیست.

در تصمیم‌گیری باید وضعیت عصبی، میزان تنگی کانال، تغییر شکل، آسیب لیگامانی و پایداری ستون فقرات در نظر گرفته شود. دو بیمار با عبارت یکسان Burst Fracture در گزارش CT ممکن است درمان‌های متفاوتی نیاز داشته باشند.

شکستگی Chance و آسیب فلکشن ـ دیستراکشن

Chance Fracture در اثر باز شدن ستون فقرات با مکانیسم خم شدن و کشش ایجاد می‌شود و به‌طور کلاسیک با بعضی حوادث رانندگی مرتبط است. در طبقه‌بندی AO Spine، نوع B1 به آسیب استخوانی نوار کششی خلفی اشاره دارد. از آنجا که ساختارهای نگهدارنده ستون فقرات ممکن است درگیر باشند، احتمال ناپایداری از یک شکستگی فشاری ساده بیشتر است.

آسیب لیگامانی نوع B2

در نوع B2، اختلال استخوانی یا لیگامانی نوار کششی خلفی همراه با یک شکستگی فشاری وجود دارد. در این حالت، ظاهر شکستگی استخوان فقط بخشی از آسیب را نشان می‌دهد و بررسی لیگامان‌های خلفی اهمیت زیادی دارد.

آسیب ناشی از بازشدگی بیش از حد

در الگوی B3 یا Hyperextension، ستون فقرات بیش از حد به عقب کشیده می‌شود و ساختارهای جلویی، از جمله لیگامان طولی قدامی، ممکن است آسیب ببینند. این الگو در بیمارانی که ستون فقرات سفت یا آنکیلوزشده دارند اهمیت ویژه‌ای دارد.

شکستگی ـ دررفتگی

Fracture-Dislocation از شدیدترین الگوهای آسیب است. علاوه بر شکستگی، مهره‌ها نسبت به یکدیگر جابه‌جا یا چرخیده‌اند و ساختار طبیعی ستون فقرات مختل شده است. این آسیب در دسته Type C یا Translation Injury قرار می‌گیرد و معمولاً با ناپایداری شدیدتر و خطر بالاتر آسیب عصبی همراه است.

شکستگی زائده عرضی یا خاری

گاهی زائده عرضی یا زائده خاری مهره می‌شکند، بدون آنکه جسم مهره درگیر باشد. این آسیب‌ها اغلب در گروه A0 قرار می‌گیرند و به‌تنهایی معمولاً یکپارچگی ستون فقرات را مختل نمی‌کنند. با این حال، پس از تروما ممکن است نشان‌دهنده وارد شدن نیروی قابل توجه باشند و وجود آسیب‌های همراه باید بررسی شود.

شکستگی‌های ستون فقرات می‌توانند فشاری، انفجاری، چنس یا شکستگی-دررفتگی باشند و هر کدام شدت و الگوی درمان متفاوتی دارند.

شکستگی پاتولوژیک

شکستگی پاتولوژیک زمانی رخ می‌دهد که استخوان پیش از وارد شدن نیرو بر اثر بیماری زمینه‌ای ضعیف شده باشد. سرطان و متاستاز استخوانی، بعضی بیماری‌های خونی و عفونت‌ها از علل احتمالی‌اند. در فردی با سابقه سرطان و درد جدید ستون فقرات یا شکستگی بدون ضربه قابل توجه، بررسی علت زمینه‌ای اهمیت دارد. برای توضیح بیشتر می‌توانید مطلب متاستاز ستون فقرات را بخوانید.

شکستگی پایدار و ناپایدار چه تفاوتی دارند؟

در شکستگی پایدار، ساختارهای اصلی نگهدارنده ستون فقرات تا حد کافی سالم مانده‌اند و احتمال جابه‌جایی خطرناک کمتر است. برخی از این شکستگی‌ها را می‌توان با کنترل درد، حرکت تدریجی و در شرایط منتخب بریس درمان کرد.

در شکستگی ناپایدار، یک یا چند ساختار استخوانی یا لیگامانی مهم آسیب دیده‌اند و ستون فقرات ممکن است توان طبیعی خود برای تحمل نیرو را از دست داده باشد. خطر تغییر شکل، جابه‌جایی بیشتر یا آسیب عصبی در این وضعیت مطرح است و گاهی تثبیت جراحی ضرورت پیدا می‌کند.

شدت درد معیار مطمئنی برای تشخیص پایداری نیست. یک شکستگی پایدار ممکن است بسیار دردناک باشد و یک آسیب ناپایدار در ابتدا نقص عصبی آشکاری ایجاد نکند.

علائم شکستگی ستون فقرات

درد گردن، پشت یا کمر

شایع‌ترین علامت، درد در محل آسیب است. درد شکستگی تروماتیک اغلب بلافاصله پس از حادثه شروع می‌شود و با حرکت، ایستادن، نشستن یا فشار روی محل آسیب افزایش می‌یابد. در شکستگی ناشی از پوکی استخوان، ممکن است حادثه مشخصی وجود نداشته باشد و درد پس از خم شدن، سرفه، بلند کردن جسم یا فعالیت روزمره آغاز شود.

کمردرد علل فراوانی دارد و هر درد جدیدی به معنای شکستگی نیست. با این حال، درد ناگهانی در سالمند، فرد مبتلا به پوکی استخوان یا بیمار دارای سابقه سرطان باید جدی‌تر بررسی شود. اطلاعات تکمیلی درباره علل دیگر درد در مقاله کمردرد و روش‌های بررسی آن در دسترس است.

درد گردن، گزگز، بی‌حسی یا ضعف دست همیشه ناشی از شکستگی نیست و مشکلات دیگری مانند بیرون‌زدگی دیسک نیز می‌توانند نخاع یا ریشه عصبی را تحت فشار قرار دهند. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید مقاله دیسک گردن و فشار بر نخاع یا ریشه‌های عصبی را مطالعه کنید.

در بعضی بیماران، شکستگی و محدود شدن حرکت می‌تواند با اسپاسم و انقباض دردناک عضلات اطراف ستون فقرات همراه شود. در شرایط مناسب ممکن است پزشک برای مدت محدود از داروهای مرتبط استفاده کند. درباره کاربرد و عوارض این گروه می‌توانید مقاله داروهای شل‌کننده عضلات را مطالعه کنید.

کاهش قد و افزایش قوز پشت

چند شکستگی فشاری در طول زمان می‌تواند باعث کاهش ارتفاع مهره‌ها، کوتاه شدن قد و افزایش کیفوز یا قوز پشت شود. این تغییر شکل ممکن است وضعیت بدن، تعادل و الگوی راه رفتن را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

بی‌حسی و گزگز

تنگ شدن کانال نخاعی یا فشار بر ریشه‌های عصبی می‌تواند باعث بی‌حسی، گزگز یا کاهش حس شود. شکستگی گردنی ممکن است دست‌ها و پاها را درگیر کند؛ در حالی که آسیب سینه‌ای یا کمری بیشتر با علائم پاها همراه است.

کاهش فضای کانال نخاعی همیشه ناشی از شکستگی نیست و بیماری‌های دیگری نیز می‌توانند باعث فشار بر نخاع یا ریشه‌های عصبی شوند. برای آشنایی بیشتر با یکی از علل شایع این مشکل می‌توانید مقاله تنگی کانال نخاعی را مطالعه کنید.

ضعف دست یا پا

کاهش قدرت عضلات از مهم‌ترین علائم هشدار است. دشواری در راه رفتن، کشیده شدن پا، افتادن مکرر، ناتوانی در گرفتن اشیا یا کاهش کنترل حرکات پس از تروما نیازمند معاینه فوری است. برای آشنایی بیشتر با پیامدهای عصبی می‌توانید مقاله آسیب نخاعی را مطالعه کنید.

اختلال راه رفتن

اختلال راه رفتن ممکن است صرفاً بر اثر درد شدید ایجاد شود، اما گاهی منشأ عصبی دارد. ضعف پاها، بی‌تعادلی یا ناتوانی در ایستادن، به‌خصوص اگر با بی‌حسی یا مشکلات ادراری همراه باشد، باید فوراً ارزیابی شود.

اختلال ادرار و مدفوع

احتباس ادرار، بی‌اختیاری جدید، کاهش حس هنگام ادرار یا مدفوع و بی‌اختیاری مدفوع می‌توانند نشانه درگیری شدید ریشه‌های عصبی باشند. در آسیب‌های پایین ستون فقرات، فشار بر مجموعه ریشه‌های عصبی ممکن است

سندرم دم اسب ایجاد کند.

بی‌حسی زینی

Saddle Anesthesia به کاهش حس در اطراف پرینه، ناحیه تناسلی، بخش داخلی باسن و بالای قسمت داخلی ران‌ها گفته می‌شود. همراهی این علامت با ضعف پا یا اختلال ادرار یک وضعیت اورژانسی است. برای جزئیات بیشتر، مقاله سندروم دم اسب و علائم هشدار آن را ببینید.

درد شدید پشت یا کمر، محدودیت حرکت، بی‌حسی، گزگز و ضعف اندام‌ها از علائم شایع شکستگی ستون فقرات هستند.

آیا شکستگی مهره می‌تواند بدون درد باشد؟

بله. بعضی شکستگی‌های فشاری ناشی از پوکی استخوان علائم خفیفی دارند یا به‌صورت اتفاقی در تصویربرداری دیده می‌شوند. کاهش قد، افزایش تدریجی قوز پشت یا درد جدید ستون فقرات در فرد پرخطر همچنان می‌تواند نیازمند ارزیابی باشد.

چه علائمی اورژانسی هستند؟

• ضعف یا فلج جدید دست یا پا
• بی‌حسی جدید یا پیشرونده
• بی‌حسی زینی
• احتباس ادرار یا بی‌اختیاری ادرار و مدفوع
• اختلال شدید یا ناگهانی در راه رفتن و تعادل
• بدتر شدن سریع درد همراه با علائم عصبی
• درد شدید گردن یا کمر پس از تصادف، سقوط از ارتفاع یا ضربه پرانرژی
• کاهش سطح هوشیاری یا وجود آسیب‌های متعدد پس از تروما

در این شرایط از حرکت دادن غیرضروری بیمار، کشیدن اندام‌ها یا تلاش برای «جا انداختن» ستون فقرات خودداری کنید. توانایی حرکت دادن دست و پا نیز شکستگی ناپایدار را به‌طور قطعی رد نمی‌کند.

اگر همراه با آسیب ستون فقرات، ریشه عصبی تحت فشار یا تحریک قرار گرفته باشد، ممکن است درد تیرکشنده، سوزش، گزگز یا سایر علائم نوروپاتیک ایجاد شود. این نوع درد با درد معمول استخوانی متفاوت است. برای آشنایی بیشتر می‌توانید مقاله گاباپنتین و پرگابالین برای دردهای عصبی را مطالعه کنید.

اگر درد شدید پس از ضربه با ضعف پیشرونده، اختلال راه رفتن یا بی‌اختیاری ادرار و مدفوع همراه باشد، ارزیابی فوری ضروری است.

شکستگی ستون فقرات چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص فقط با لمس محل درد یا خواندن گزارش تصویربرداری انجام نمی‌شود. پزشک مکانیسم حادثه، محل درد، بیماری‌های زمینه‌ای و علائم عصبی را بررسی می‌کند و سپس بر اساس شرایط بیمار تصویربرداری مناسب را انتخاب می‌کند.

معاینه عصبی

قدرت عضلات، حس اندام‌ها، رفلکس‌ها، توانایی راه رفتن و در موارد لازم عملکرد مثانه و روده ارزیابی می‌شوند. وضعیت عصبی در آسیب‌های شدید باید پیش و پس از جابه‌جایی، اقدامات درمانی یا جراحی ثبت شود.

رادیوگرافی ساده

X-ray می‌تواند کاهش ارتفاع مهره، تغییر شکل، بعضی شکستگی‌های فشاری و اختلال راستای ستون فقرات را نشان دهد. با این حال، حساسیت آن برای بعضی شکستگی‌ها محدود است و طبیعی بودن عکس ساده همیشه شکستگی را رد نمی‌کند.

سی‌تی‌اسکن

CT یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای بررسی شکستگی‌های تروماتیک است. شکل شکستگی، خردشدگی، جابه‌جایی قطعات، درگیری دیواره خلفی و وضعیت کانال نخاعی در CT بهتر دیده می‌شوند. در تروماهای پرانرژی، CT اغلب بخش اصلی ارزیابی استخوانی را تشکیل می‌دهد.

ام‌آر‌آی

MRI برای بررسی نخاع، ریشه‌های عصبی، دیسک‌ها، لیگامان‌ها و بافت نرم ارزش بیشتری دارد. وجود ضعف، بی‌حسی، اختلال راه رفتن، شک به آسیب نخاعی، احتمال سندرم دم اسب یا ابهام درباره آسیب لیگامانی از دلایلی هستند که ممکن است نیاز به MRI را افزایش دهند.

MRI برای همه شکستگی‌ها ضروری نیست. اگر CT الگوی آسیب را به‌وضوح نشان دهد، بیمار نقص عصبی نداشته باشد و شواهدی از آسیب لیگامانی مطرح نباشد، پزشک ممکن است آن را لازم نداند.در شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان، MRI می‌تواند به تشخیص تازه یا قدیمی بودن شکستگی کمک کند؛ به‌خصوص زمانی که چند مهره تغییر شکل دارند و مشخص نیست کدام مهره عامل درد فعلی است.

MRI علاوه بر شکستگی می‌تواند وضعیت دیسک‌ها، نخاع و ریشه‌های عصبی را نیز بررسی کند. در بعضی بیماران بخشی از درد تیرکشنده، بی‌حسی یا گزگز پا ممکن است به مشکلات دیگری مانند دیسک کمر و فشار بر ریشه‌های عصبی مربوط باشد.

بررسی شکستگی پاتولوژیک

برای افتراق شکستگی ناشی از پوکی استخوان از شکستگی مرتبط با تومور، سابقه پزشکی، شکل درگیری در CT و MRI و سایر یافته‌ها بررسی می‌شوند. در شرایط منتخب ممکن است تصویربرداری تکمیلی، آزمایش یا نمونه‌برداری لازم باشد.

سنجش تراکم استخوان و آزمایش‌ها

اگر شکستگی پس از ضربه خفیف ایجاد شده باشد یا بیمار در معرض پوکی استخوان قرار داشته باشد، بررسی علت ضعف استخوان اهمیت دارد. پزشک ممکن است سنجش تراکم استخوان و آزمایش‌هایی مانند کلسیم، ویتامین D، عملکرد کلیه یا بررسی‌های دیگر مرتبط با متابولیسم استخوان را درخواست کند.

آزمایش خون خود شکستگی را تشخیص نمی‌دهد، اما می‌تواند در یافتن علل زمینه‌ای مانند اختلالات متابولیک، عفونت یا بیماری سیستمیک کمک‌کننده باشد.

تشخیص شکستگی ستون فقرات بر پایه معاینه بالینی و تصویربرداری‌هایی مانند رادیوگرافی، سی‌تی‌اسکن و MRI انجام می‌شود.

اگر در CT یا MRI شکستگی مهره گزارش شده است، مشاهده مستقیم تصاویر در کنار معاینه عصبی اهمیت زیادی دارد تا مشخص شود شکستگی پایدار است یا به درمان تخصصی بیشتری نیاز دارد. برای بررسی تصاویر و پرونده می‌توانید از طریق نوبت‌دهی دکتر رضا صائبی‌راد، متخصص جراحی مغز و اعصاب و ستون فقرات اقدام کنید.

طبقه‌بندی شکستگی

سیستم‌هایی مانند AO Spine و TLICS برای توصیف شدت آسیب و کمک به تصمیم‌گیری استفاده می‌شوند. این سیستم‌ها شکل شکستگی، وضعیت ساختارهای نگهدارنده و عملکرد عصبی را در نظر می‌گیرند، اما جایگزین قضاوت بالینی نیستند.

آیا گزارش CT برای تصمیم‌گیری درباره جراحی کافی است؟

خیر. گزارش رادیولوژی فقط بخشی از اطلاعات مورد نیاز است. پزشک باید خود تصاویر، معاینه عصبی، نوع شکستگی، میزان جابه‌جایی، سلامت لیگامان‌ها، کیفیت استخوان و وضعیت عمومی بیمار را بررسی کند.

برای مثال، دو بیمار ممکن است در گزارش CT عبارت Burst Fracture داشته باشند؛ یکی شکستگی پایدار و عملکرد عصبی طبیعی داشته باشد و دیگری دچار ناپایداری، تغییر شکل یا فشار عصبی باشد. درمان این دو بیمار الزاماً یکسان نیست.

درمان شکستگی ستون فقرات

درمان به نوع و محل شکستگی، پایداری مکانیکی، وضعیت نخاع و ریشه‌های عصبی، سن، کیفیت استخوان، شدت درد و بیماری‌های همراه بستگی دارد. همه شکستگی‌ها جراحی نمی‌شوند و همه شکستگی‌های دردناک نیز به بریس نیاز ندارند.

درمان غیرجراحی

درمان محافظه‌کارانه بیشتر برای شکستگی‌های پایدار، بدون نقص عصبی و بدون تغییر شکل قابل توجه مطرح است. برنامه درمان می‌تواند شامل کنترل درد، تعدیل فعالیت، حرکت تدریجی، استفاده انتخابی از بریس و توانبخشی باشد.

پیگیری اهمیت دارد تا مشخص شود درد رو به کاهش است، راستای ستون فقرات حفظ شده و ضعف یا بی‌حسی جدیدی ایجاد نشده است.

آیا استراحت مطلق لازم است؟

در بیشتر شکستگی‌های پایدار، استراحت طولانی در تخت هدف درمان نیست. بی‌حرکتی طولانی می‌تواند باعث ضعف عضلات، لخته خون، یبوست، مشکلات تنفسی، کاهش تعادل و تشدید کاهش تراکم استخوان شود.

پس از کنترل درد و اطمینان از پایداری، حرکت و راه رفتن معمولاً به‌صورت تدریجی آغاز می‌شود. در شکستگی ناپایدار یا زمانی که ارزیابی هنوز کامل نشده است، نحوه جابه‌جایی باید تحت نظر تیم درمان باشد.

بریس

بریس یا ارتوز ممکن است برای محدود کردن حرکات دردناک و حمایت موقت استفاده شود، اما برای همه بیماران ضروری نیست. نوع بریس، مدت استفاده و زمان برداشتن آن باید بر اساس سطح و الگوی شکستگی تعیین شود.

استفاده طولانی و نامناسب از بریس می‌تواند با ناراحتی پوستی یا ضعف عضلانی همراه باشد. بنابراین تهیه و استفاده خودسرانه توصیه نمی‌شود.

کنترل درد

کنترل درد به بیمار کمک می‌کند حرکت ایمن و توانبخشی را آغاز کند. انتخاب دارو به سن، شدت درد، بیماری‌های کلیوی یا گوارشی، داروهای هم‌زمان و خطر عوارض بستگی دارد. مصرف خودسرانه یا طولانی‌مدت مسکن‌های قوی مناسب نیست.در شکستگی ناشی از پوکی استخوان، درمان نباید صرفاً به مسکن محدود شود و علت ضعف استخوان نیز باید بررسی شود.

کنترل درد بخش مهمی از درمان شکستگی مهره است، اما انتخاب دارو باید براساس شدت درد، سن بیمار، بیماری‌های زمینه‌ای و سایر داروهای مصرفی انجام شود. برای آشنایی بیشتر می‌توانید مقاله انواع مسکن و داروهای ضددرد را مطالعه کنید.

فیزیوتراپی و توانبخشی

پس از عبور از مرحله حاد و تأیید پایداری، توانبخشی می‌تواند به بازگشت به فعالیت‌های روزمره کمک کند. تمرین‌ها ممکن است بر حرکت ایمن، تقویت تدریجی عضلات مرکزی و پشتی، اصلاح وضعیت بدن، تعادل و فعالیت هوازی کم‌فشار تمرکز داشته باشند.

زمان شروع و نوع تمرین باید با الگوی شکستگی هماهنگ باشد. خم شدن شدید، پیچش ناگهانی یا تمرین سنگین ممکن است در مراحل اولیه مناسب نباشد.

پس از اطمینان از پایداری شکستگی، توانبخشی مناسب می‌تواند به بهبود قدرت عضلات، تعادل، وضعیت بدن و بازگشت تدریجی به فعالیت‌های روزمره کمک کند. برای آشنایی بیشتر می‌توانید بخش فیزیوتراپی و تمرینات اصلاحی را مشاهده کنید.

در برخی شکستگی‌های پایدار، درمان غیرجراحی شامل استراحت نسبی، بریس، کنترل درد، درمان پوکی استخوان و فیزیوتراپی است.

چه زمانی جراحی مطرح می‌شود؟

احتمال جراحی در موارد زیر بیشتر است:

• نقص عصبی جدید یا پیشرونده
• شکستگی ناپایدار یا شکستگی ـ دررفتگی
• جابه‌جایی قابل توجه مهره‌ها
• آسیب شدید لیگامان‌های نگهدارنده
• تغییر شکل قابل توجه یا پیشرونده
• فشار مهم بر نخاع یا ریشه‌های عصبی
• بعضی شکستگی‌های انفجاری ناپایدار
• درد ناتوان‌کننده همراه با یافته‌های ساختاری مناسب برای مداخله

تصمیم جراحی باید فردی باشد. وجود کلمه Burst در گزارش CT یا مشاهده تنگی کانال به‌تنهایی برای تعیین ضرورت عمل کافی نیست.

هدف جراحی چیست؟

جراحی ممکن است برای تثبیت مهره‌ها، اصلاح ناپایداری یا تغییر شکل، حفاظت از ساختارهای عصبی و در صورت لزوم برداشتن فشار از نخاع یا ریشه‌های عصبی انجام شود. نوع جراحی به سطح و الگوی آسیب بستگی دارد.

پیچ‌گذاری ستون فقرات

در Pedicle Screw Fixation پیچ‌ها در مهره‌های مناسب قرار می‌گیرند و با میله به یکدیگر متصل می‌شوند تا قسمت آسیب‌دیده تثبیت شود. تعداد مهره‌های درگیر در تثبیت به محل شکستگی، شدت آسیب، کیفیت استخوان و تکنیک جراحی بستگی دارد.

جراحی باز یا کم‌تهاجمی

در بیماران منتخب می‌توان تثبیت را با برش‌های کوچک‌تر انجام داد. روش کم‌تهاجمی ممکن است آسیب بافت نرم و خونریزی را کاهش دهد، اما برای همه شکستگی‌ها مناسب نیست. نیاز به دکمپرشن گسترده، اصلاح تغییر شکل شدید یا بازسازی پیچیده می‌تواند استفاده از روش باز را ضروری‌تر کند.

دکمپرشن

اگر قطعات استخوان، دیسک یا ساختارهای دیگر فشار بالینی مهمی بر نخاع یا ریشه‌های عصبی وارد کنند، ممکن است دکمپرشن برای ایجاد فضای بیشتر انجام شود. تصمیم فقط بر اساس میزان تنگی در CT گرفته نمی‌شود و وضعیت عصبی بیمار اهمیت اساسی دارد.

ورتبروپلاستی و کیفوپلاستی

ورتبروپلاستی چیست؟

در Vertebroplasty سیمان استخوانی مخصوص با هدایت تصویربرداری داخل جسم مهره تزریق می‌شود. این روش بیشتر در بعضی شکستگی‌های فشاری دردناک ناشی از پوکی استخوان یا برخی شکستگی‌های پاتولوژیک مطرح است و درمان عمومی تمام شکستگی‌های تروماتیک نیست.

کیفوپلاستی چیست؟

در Kyphoplasty معمولاً ابتدا یک بالون در جسم مهره قرار داده می‌شود و سپس فضای ایجادشده با سیمان استخوانی پر می‌شود. این روش ممکن است علاوه بر تثبیت، در بعضی بیماران بخشی از ارتفاع ازدست‌رفته مهره یا تغییر شکل موضعی را بهبود دهد.

تفاوت این دو روش

در ورتبروپلاستی سیمان مستقیماً تزریق می‌شود؛ در کیفوپلاستی پیش از تزریق معمولاً از بالون استفاده می‌شود. انتخاب روش به تازه بودن شکستگی، میزان فروریزش، تطابق محل درد با مهره آسیب‌دیده، وضعیت دیواره خلفی و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.

بسیاری از شکستگی‌های فشاری با درمان غیرجراحی بهبود می‌یابند. تزریق سیمان بیشتر در بیماران منتخب با شکستگی تازه و درد قابل توجه و پایدار مطرح می‌شود و برای همه افراد مناسب نیست.

در شکستگی‌های ناپایدار یا همراه با آسیب عصبی، جراحی با هدف کاهش فشار، تثبیت مهره‌ها و حفظ عملکرد ستون فقرات انجام می‌شود.

درمان شکستگی ناشی از پوکی استخوان

در این بیماران فقط درمان مهره کافی نیست. وقوع شکستگی با ضربه کم می‌تواند نشانه شکنندگی استخوان و افزایش خطر شکستگی‌های بعدی باشد. ارزیابی تراکم استخوان، دریافت مناسب پروتئین، کلسیم و ویتامین D در صورت نیاز و درمان اختصاصی پوکی استخوان طبق نظر پزشک ممکن است بخشی از برنامه باشد.

اصلاح عوامل خطر سقوط، بررسی بینایی و تعادل و بازبینی داروهایی که سرگیجه یا خواب‌آلودگی ایجاد می‌کنند نیز می‌تواند در پیشگیری از شکستگی بعدی مؤثر باشد.

درمان شکستگی پاتولوژیک ناشی از سرطان

در شکستگی مرتبط با متاستاز یا تومور باید علاوه بر پایداری ستون فقرات، نوع سرطان، میزان درگیری مهره، وجود فشار بر نخاع، وضعیت عمومی و پاسخ احتمالی به رادیوتراپی یا درمان سیستمیک بررسی شود. درمان ممکن است شامل ترکیبی از تثبیت جراحی، دکمپرشن، رادیوتراپی و درمان بیماری اصلی باشد.

مراقبت بعد از شکستگی ستون فقرات

چه زمانی می‌توان راه رفت؟

اگر شکستگی پایدار باشد، نقص عصبی وجود نداشته باشد و پزشک اجازه دهد، راه رفتن تدریجی معمولاً نسبتاً زود آغاز می‌شود. در شکستگی ناپایدار، آسیب نخاعی یا پس از جراحی، زمان ایستادن و راه رفتن باید توسط تیم درمان تعیین شود.

آیا نشستن مجاز است؟

در بسیاری از شکستگی‌های پایدار، نشستن کوتاه پس از کنترل درد امکان‌پذیر است. مدت نشستن باید تدریجی افزایش یابد و از نشستن طولانی در وضعیت خمیده پرهیز شود. افزایش واضح درد، گزگز یا ضعف هنگام نشستن نیازمند بررسی است.

خوابیدن و برخاستن از تخت

بسته به محل شکستگی، خوابیدن به پشت با حمایت مناسب یا خوابیدن به پهلو می‌تواند قابل تحمل‌تر باشد. هنگام برخاستن می‌توان، در صورت تأیید تیم درمان، از روش Log Roll استفاده کرد؛ یعنی بدن ابتدا به شکل یکپارچه به پهلو می‌چرخد و سپس با کمک دست‌ها از تخت بلند می‌شود تا پیچش ستون فقرات کمتر شود.

چه حرکاتی باید محدود شوند؟

در مراحل اولیه معمولاً خم شدن مکرر از کمر، پیچاندن ناگهانی تنه، بلند کردن بار سنگین، پرش و فعالیت‌های ضربه‌ای محدود می‌شوند. میزان محدودیت باید متناسب با نوع شکستگی باشد و فقط بر اساس کاهش درد تعیین نشود.

بازگشت به ورزش

پیاده‌روی سبک معمولاً زودتر از دویدن، وزنه‌برداری یا ورزش‌های برخوردی آغاز می‌شود. پیش از بازگشت به فعالیت سنگین باید درد کنترل شده، وضعیت عصبی پایدار و ترمیم و پایداری ستون فقرات تأیید شده باشد.

بازگشت به کار

زمان بازگشت به کار به شدت شکستگی و ماهیت شغل بستگی دارد. کار اداری معمولاً زودتر از کار در ارتفاع، بلند کردن بار یا فعالیت جسمی سنگین از سر گرفته می‌شود. بازگشت مرحله‌ای با ساعت کاری کمتر یا محدودیت حمل بار ممکن است مناسب‌تر باشد.

رانندگی

رانندگی زمانی مطرح می‌شود که بیمار بتواند بدون درد شدید بنشیند، کنترل لازم برای ترمز اضطراری داشته باشد، دامنه حرکت کافی داشته باشد و داروی خواب‌آور مصرف نکند. وجود بریس یا جراحی اخیر می‌تواند زمان بازگشت را تغییر دهد.

پیگیری منظم، توان‌بخشی، بازگشت تدریجی به فعالیت و پیشگیری از سقوط، بخش مهمی از روند بهبود پس از شکستگی ستون فقرات است.

شکستگی مهره چقدر طول می‌کشد تا بهبود یابد؟

زمان ثابتی برای همه بیماران وجود ندارد. درد بسیاری از شکستگی‌های پایدار طی چند هفته کاهش می‌یابد، اما ترمیم استخوان و بازگشت کامل به فعالیت ممکن است چند ماه ادامه داشته باشد. کاهش درد به معنای تکمیل جوش‌خوردگی نیست.

سن بالا، پوکی استخوان، سیگار، سوءتغذیه، بعضی بیماری‌های مزمن، مصرف برخی داروها، شدت شکستگی و آسیب عصبی می‌توانند روند بهبود را طولانی‌تر کنند.

تغذیه و سبک زندگی در دوره ترمیم

ترمیم استخوان به انرژی، پروتئین و مواد مغذی کافی نیاز دارد. کمبود ویتامین D یا دریافت ناکافی کلسیم باید بر اساس ارزیابی اصلاح شود، اما مصرف مکمل جایگزین درمان اختصاصی پوکی استخوان نیست.سیگار می‌تواند روند ترمیم استخوان را مختل کند و احتمال بعضی مشکلات پس از جراحی را افزایش دهد. قطع دخانیات بخش مهمی از مراقبت از سلامت استخوان و ستون فقرات است.

چه زمانی ارزیابی یا تصویربرداری مجدد لازم است؟

نیاز به X-ray، CT یا MRI مجدد به نوع شکستگی و روند بالینی بستگی دارد. تصویربرداری دوره‌ای ممکن است برای بررسی راستای ستون فقرات، میزان تغییر شکل، وضعیت تثبیت جراحی یا روند ترمیم انجام شود.

دردی که به‌جای بهبود شدیدتر می‌شود، بازگشت درد پس از یک دوره بهبود، ضربه جدید یا بروز ضعف، بی‌حسی و مشکلات ادراری از دلایل ارزیابی زودتر هستند. در فرد مبتلا به پوکی استخوان، شکستگی جدید مهره‌ای نیز می‌تواند علت بازگشت درد باشد.

عوارض احتمالی شکستگی ستون فقرات

• آسیب نخاع یا ریشه‌های عصبی: از تغییر حس و ضعف محدود تا ناتوانی حرکتی شدید.
• تغییر شکل و کیفوز: به‌ویژه پس از فروریزش چند مهره.
• درد مزمن: به علت تغییر شکل، ضعف عضلات، فشار بر مفاصل یا شکستگی جدید.
• ناپایداری یا جوش‌خوردگی نامناسب: در بعضی الگوهای شدید.
• شکستگی مجدد: به‌خصوص در پوکی استخوان درمان‌نشده.
• عوارض بی‌حرکتی: ضعف عضلانی، افت تعادل، لخته خون، یبوست و مشکلات تنفسی.
• عوارض درمان: مشکلات پوستی ناشی از بریس یا عوارض احتمالی جراحی و تزریق سیمان که باید پیش از درمان توضیح داده شوند.

پیش‌آگهی شکستگی ستون فقرات

پیش‌آگهی بسیاری از شکستگی‌های پایدار و بدون آسیب عصبی مناسب است و بیمار می‌تواند پس از درمان و توانبخشی به بخش زیادی از فعالیت‌های قبلی بازگردد. در شکستگی‌های ناپایدار یا همراه با آسیب نخاع، نتیجه به شدت آسیب اولیه، سطح درگیری، زمان درمان و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.

بهبود همیشه به معنای بازگشت کامل شکل مهره نیست. ممکن است شکستگی فشاری با مقداری کاهش دائمی ارتفاع مهره جوش بخورد، اما بیمار درد قابل توجهی نداشته باشد و عملکرد مناسبی به دست آورد. در آسیب شدید نخاعی، میزان بازگشت عملکرد عصبی را نمی‌توان با قطعیت پیش‌بینی کرد.

جمع‌بندی

شکستگی ستون فقرات طیفی از آسیب‌های پایدار و ساده تا شکستگی انفجاری، آسیب لیگامانی و شکستگی ـ دررفتگی را شامل می‌شود. CT برای بررسی ساختار استخوانی اهمیت زیادی دارد و MRI در صورت وجود علائم عصبی یا شک به آسیب نخاع و لیگامان‌ها اطلاعات تکمیلی فراهم می‌کند.

همه شکستگی‌ها نیازمند جراحی نیستند. شکستگی‌های پایدار ممکن است با کنترل درد، حرکت تدریجی و توانبخشی درمان شوند؛ در حالی که ناپایداری، تغییر شکل مهم یا آسیب عصبی می‌تواند نیاز به تثبیت یا دکمپرشن ایجاد کند. در شکستگی ناشی از پوکی استخوان نیز پیشگیری از شکستگی بعدی باید جزئی از برنامه درمان باشد.

اگر درد پس از شکستگی ادامه دارد، بیمار دچار ضعف یا بی‌حسی شده است یا درباره نیاز به بریس، ورتبروپلاستی، کیفوپلاستی یا جراحی سؤال دارید، بررسی تصاویر و شرایط فردی بیمار برای انتخاب درمان مناسب اهمیت دارد. برای ارزیابی تخصصی می‌توانید از طریق دریافت نوبت از دکتر رضا صائبی‌راد، متخصص جراحی مغز و اعصاب و ستون فقرات اقدام کنید.

تجربه بالینی دکتر رضا صائبی‌راد

دکتر رضا صائبی‌راد، متخصص جراحی مغز و اعصاب و جراحی ستون فقرات تأکید می‌کند که در شکستگی‌های ستون فقرات، شدت درد به‌تنهایی نشان‌دهنده شدت واقعی آسیب نیست. ممکن است یک شکستگی فشاری درد زیادی ایجاد کند اما از نظر مکانیکی پایدار باشد، در حالی که بعضی شکستگی‌های ناپایدار در مراحل اولیه هنوز ضعف یا بی‌حسی واضحی ایجاد نکرده باشند.در ارزیابی این بیماران، مشاهده مستقیم CT و MRI در کنار معاینه عصبی اهمیت زیادی دارد. نوع شکستگی، میزان کاهش ارتفاع مهره، درگیری دیواره خلفی، وضعیت کانال نخاعی و آسیب لیگامان‌های نگهدارنده ستون فقرات باید همزمان بررسی شوند تا مشخص شود بیمار به درمان محافظه‌کارانه، بریس، توانبخشی یا جراحی نیاز دارد.