اختلال خواب چیست؟

اختلالات خواب گروهی از مشکلات پزشکی هستند که کیفیت، مدت یا زمان‌بندی خواب را تغییر می‌دهند و ممکن است بر هوشیاری، خلق، حافظه و عملکرد روزانه اثر بگذارند. این اختلالات فقط به بی‌خوابی محدود نیستند؛ خرخر همراه با وقفه تنفسی، خواب‌آلودگی شدید روزانه، حرکات ناخوشایند پاها و رفتارهای غیرعادی در خواب نیز می‌توانند نشانه یک اختلال خواب باشند.

مشکل خواب ممکن است در پی استرس، بیماری کوتاه‌مدت، سفر یا تغییر برنامه زندگی به‌طور موقت ایجاد شود. بااین‌حال، اگر علائم ادامه‌دار باشند، چند بار در هفته تکرار شوند یا فعالیت‌های روزانه را مختل کنند، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.

خواب طبیعی از مراحل مختلف NREM و REM تشکیل شده و در طول شب به‌صورت چرخه‌ای تکرار می‌شود.تنظیم این چرخه به عملکرد مغز و ریتم شبانه‌روزی بدن وابسته است.

اگر اختلال خواب با خروپف شدید، وقفه‌های تنفسی هنگام خواب، سردرد صبحگاهی یا خواب‌آلودگی قابل‌توجه در طول روز همراه باشد، بهتر است علت آن به‌صورت تخصصی بررسی شود. برای ارزیابی وضعیت خواب و علائم همراه می‌توانید از طریق رزرو نوبت دکتر رضا صائبی‌راد اقدام کنید.

انواع اختلالات خواب

بی‌خوابی

بی‌خوابی می‌تواند به‌صورت دشواری در شروع خواب، بیدارشدن‌های مکرر، بیدارشدن زودهنگام یا خواب بی‌کیفیت بروز کند. استرس، اضطراب، افسردگی، درد، بعضی بیماری‌ها، مصرف کافئین و برخی داروها ممکن است در ایجاد یا تداوم آن نقش داشته باشند.

بی‌خوابی می‌تواند به شکل دشواری در شروع خواب، بیدارشدن‌های مکرر یا بیداری زودهنگام ظاهر شود.این مشکل ممکن است با خستگی، کاهش تمرکز و افت عملکرد روزانه همراه باشد.

اختلالات تنفسی مرتبط با خواب

آپنه انسدادی خواب هنگامی رخ می‌دهد که راه هوایی فوقانی در خواب بارها تنگ یا بسته شود. خرخر بلند، وقفه تنفسی مشاهده‌شده، بیدارشدن با احساس خفگی، خشکی دهان یا سردرد صبحگاهی و خواب‌آلودگی روزانه از نشانه‌های احتمالی آن هستند. خرخر به‌تنهایی لزوماً به معنی آپنه نیست، اما همراهی آن با وقفه تنفسی یا خواب‌آلودگی نیاز به بررسی دارد.

در آپنه مرکزی خواب، کاهش یا توقف موقت فرمان تنفسی رخ می‌دهد. تشخیص نوع آپنه مهم است، زیرا ارزیابی و درمان آن‌ها یکسان نیست.

در آپنه خواب انسدادی، راه هوایی هنگام خواب به‌طور موقت تنگ یا بسته می‌شود و تنفس مختل می‌گردد.خروپف شدید، وقفه‌های تنفسی و خواب‌آلودگی روزانه از نشانه‌های مهم این اختلال هستند.

نارکولپسی و دیگر پرخوابی‌های مرکزی

نارکولپسی یک اختلال عصبی در تنظیم خواب و بیداری است. علامت اصلی آن خواب‌آلودگی قابل‌توجه روزانه است. بعضی افراد دچار کاتاپلکسی، یعنی ضعف ناگهانی و کوتاه‌مدت عضلات در پی هیجان، فلج خواب یا رویاهای واضح هنگام به خواب رفتن و بیدارشدن می‌شوند. این علائم به ارزیابی تخصصی نیاز دارند.

سندرم پای بی‌قرار

در سندرم پای بی‌قرار، فرد هنگام استراحت میل شدیدی به حرکت دادن پاها دارد که معمولاً با حس ناخوشایند همراه است، عصرها و شب‌ها شدت می‌گیرد و با حرکت موقتاً بهتر می‌شود. کمبود آهن و برخی بیماری‌ها یا داروها ممکن است با این وضعیت ارتباط داشته باشند؛ بنابراین مصرف خودسرانه آهن یا دارو توصیه نمی‌شود.

اختلالات ریتم شبانه‌روزی

در این اختلالات، ساعت زیستی بدن با زمان مورد انتظار برای خواب و بیداری هماهنگ نیست. دیرخوابی و دشواری بیدارشدن صبحگاهی، زودخوابیدن و بیدارشدن بسیار زود، اختلال خواب ناشی از کار شیفتی و جت‌لگ از نمونه‌های این گروه‌اند.

پاراسومنیاها

پاراسومنیاها شامل رفتارها یا تجربه‌های غیرعادی هنگام خواب یا در مرز خواب و بیداری هستند؛ مانند خواب‌گردی، وحشت شبانه، کابوس‌های مکرر و بروز حرکتی رویاها. اگر رفتارها جدید، خشن یا آسیب‌زا باشند، بررسی پزشکی ضروری است.

اختلالات حرکتی مرتبط با خواب

حرکات دوره‌ای اندام‌ها، دندان‌قروچه و بعضی حرکات تکراری ممکن است خواب فرد یا همراه او را مختل کنند. همه حرکات هنگام خواب بیماری محسوب نمی‌شوند و تشخیص به نوع حرکت و پیامدهای آن بستگی دارد.

اختلالات خواب فقط به بی‌خوابی محدود نمی‌شوند و شامل آپنه خواب، سندرم پای بی‌قرار و اختلالات ریتم شبانه‌روزی نیز هستند.هرکدام از این اختلالات علت، علائم و رویکرد درمانی متفاوتی دارند.

علائم اختلالات خواب

نشانه‌های شبانه

• دشواری در به خواب رفتن یا ادامه خواب
• بیدارشدن زودتر از زمان دلخواه
• خرخر بلند، وقفه تنفسی یا بیدارشدن با احساس خفگی
• احساس ناخوشایند پاها و نیاز به حرکت دادن آن‌ها
• حرکات یا رفتارهای غیرعادی، خواب‌گردی و کابوس‌های مکرر
• نامنظم بودن زمان خواب و بیداری

نشانه‌های روزانه

• خواب‌آلودگی یا چرت ناخواسته
• خستگی و کاهش انرژی
• کاهش تمرکز، حافظه یا سرعت واکنش
• تحریک‌پذیری و تغییرات خلقی
• افت عملکرد تحصیلی، شغلی یا اجتماعی
• سردرد صبحگاهی یا خشکی دهان، به‌ویژه همراه با علائم تنفسی شبانه

خستگی و خواب‌آلودگی یکسان نیستند. خستگی بیشتر به احساس کمبود انرژی اشاره دارد، اما خواب‌آلودگی یعنی تمایل واقعی به خوابیدن. تشخیص این تفاوت می‌تواند در یافتن علت کمک‌کننده باشد.

در برخی افراد، تغییر الگوی خواب، بی‌خوابی یا خواب بیش از حد می‌تواند همراه با اختلالات خلقی مانند افسردگی دیده شود. برای آشنایی بیشتر با علائم، تشخیص و روش‌های درمان این اختلال می‌توانید مقاله افسردگی ماژور را مطالعه کنید.

علت اختلالات خواب چیست؟

اختلالات خواب معمولاً علت واحدی ندارند. عوامل زیر ممکن است به‌تنهایی یا در کنار هم نقش داشته باشند:

• استرس، اضطراب، افسردگی یا دیگر مشکلات سلامت روان
• درد مزمن، بیماری‌های تنفسی، قلبی، عصبی یا اختلالات تیروئید
• برخی داروها و مواد محرک یا آرام‌بخش
• مصرف کافئین، نیکوتین، الکل یا مواد مخدر
• کار شیفتی، سفر و برنامه نامنظم خواب
• نور و صدای نامناسب یا استفاده دیرهنگام از صفحه‌نمایش
• اضافه‌وزن و ویژگی‌های ساختمانی راه هوایی در بعضی مبتلایان به آپنه انسدادی
• زمینه‌های ژنتیکی یا عصبی در برخی اختلالات

الکل ممکن است در ابتدا احساس خواب‌آلودگی ایجاد کند، اما می‌تواند خواب را منقطع کند و اختلالات تنفسی مرتبط با خواب را تشدید کند.

در برخی اختلالات خواب، ممکن است پس از بررسی علت زمینه‌ای، درمان دارویی نیز بخشی از برنامه درمان باشد. از آنجا که مصرف داروهای خواب‌آور می‌تواند با عوارض، تداخلات دارویی و در برخی موارد وابستگی همراه باشد، برای آشنایی بیشتر می‌توانید مقاله بنزودیازپین‌ها و داروهای خواب‌آور را مطالعه کنید.

در برخی افراد، اختلالات خواب می‌توانند همراه با افسردگی یا اضطراب دیده شوند و بعضی داروهای ضدافسردگی نیز ممکن است بر کیفیت یا الگوی خواب اثر بگذارند. برای آشنایی بیشتر با انواع این داروها، کاربردها، عوارض و نحوه مصرف آن‌ها می‌توانید مقاله داروهای ضدافسردگی را مطالعه کنید.

در برخی افراد، اضطراب می‌تواند باعث دشواری در شروع خواب، بیدارشدن‌های مکرر یا کاهش کیفیت خواب شود و گاهی یکی از عوامل زمینه‌ای بی‌خوابی باشد. برای آشنایی بیشتر با علائم و روش‌های درمان این مشکلات می‌توانید مقاله اختلال اضطراب فراگیر و اختلال پانیک را مطالعه کنید.

اختلال خواب می‌تواند باعث خستگی، کاهش تمرکز، اختلال حافظه و تغییرات خلقی شود.در صورت تداوم، برخی اختلالات خواب می‌توانند سلامت جسمی و عملکرد روزانه را نیز تحت تأثیر قرار دهند.

اختلالات خواب چگونه تشخیص داده می‌شوند؟

ارزیابی معمولاً با شرح حال دقیق آغاز می‌شود. پزشک درباره ساعت خواب و بیداری، مدت علائم، چرت‌ها، خرخر، داروها، مصرف کافئین و بیماری‌های همراه سؤال می‌کند. اطلاعات فردی که کنار بیمار می‌خوابد نیز گاهی مفید است.

دفترچه خواب

ثبت زمان رفتن به رختخواب، زمان تقریبی به خواب رفتن، بیداری‌های شبانه، ساعت بیدارشدن، چرت‌ها و مصرف کافئین برای یک یا چند هفته می‌تواند الگوی خواب را روشن‌تر کند.

اکتی‌گرافی

اکتی‌گراف دستگاهی پوشیدنی است که حرکت و الگوی استراحت و فعالیت را طی چند روز یا چند هفته ثبت می‌کند. این روش ممکن است برای بررسی ریتم شبانه‌روزی یا برآورد الگوی خواب به کار رود، اما جای همه آزمایش‌های خواب را نمی‌گیرد.

پلی‌سومنوگرافی یا تست کامل خواب

در پلی‌سومنوگرافی، امواج مغزی، حرکات چشم، فعالیت عضلات، تنفس، جریان هوا، اکسیژن خون و ضربان قلب هنگام خواب ثبت می‌شوند. این آزمایش در بررسی برخی انواع آپنه خواب، رفتارهای غیرعادی خواب و تعدادی از اختلالات حرکتی کاربرد دارد.

تست آپنه خواب در منزل

تست خانگی ممکن است برای برخی بزرگسالان با احتمال آپنه انسدادی خواب مناسب باشد. این تست برای همه افراد و همه اختلالات خواب کافی نیست. منفی بودن نتیجه نیز در صورت تداوم علائم همیشه آپنه را رد نمی‌کند و تفسیر آن باید توسط پزشک انجام شود.

تست تأخیر چندگانه خواب

این آزمایش میزان خواب‌آلودگی و سرعت به خواب رفتن در چند فرصت روزانه را می‌سنجد و در شرایط مشخص برای بررسی نارکولپسی یا بعضی پرخوابی‌ها انجام می‌شود.

آزمایش خون نیز ممکن است بر اساس علائم برای بررسی کمبود آهن، اختلال تیروئید یا سایر علت‌های زمینه‌ای درخواست شود.

تشخیص اختلال خواب با بررسی علائم، الگوی خواب و در صورت نیاز انجام تست‌های تخصصی صورت می‌گیرد.روش درمان بر اساس علت زمینه‌ای می‌تواند شامل اصلاح سبک زندگی، درمان دارویی یا روش‌های تخصصی دیگر باشد.

درمان اختلالات خواب

درمان به نوع اختلال، علت، شدت علائم و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد. یک روش واحد برای همه مناسب نیست.

اصلاح عادت‌های خواب

• زمان خواب و بیداری را تا حد امکان منظم نگه دارید.
• محیط خواب را تاریک، آرام و با دمای مناسب تنظیم کنید.
• مصرف کافئین و نیکوتین را به‌ویژه در ساعات پایانی روز محدود کنید.
• از مصرف الکل به‌عنوان کمک‌خواب استفاده نکنید.
• فعالیت بدنی منظم داشته باشید، اما ورزش شدید را نزدیک زمان خواب انجام ندهید.
• اگر چرت روزانه خواب شب را مختل می‌کند، زمان و مدت آن را کاهش دهید.
• هنگام خواب‌آلودگی رانندگی یا کار با ابزار خطرناک را متوقف کنید.

بهداشت خواب مفید است، اما در اختلالاتی مانند بی‌خوابی مزمن یا آپنه خواب معمولاً به‌تنهایی جای درمان اختصاصی را نمی‌گیرد.

درمان شناختی رفتاری بی‌خوابی

درمان شناختی رفتاری بی‌خوابی یا CBT-I از درمان‌های اصلی بی‌خوابی مزمن است. این روش با اصلاح عادت‌ها، افکار و واکنش‌هایی که بی‌خوابی را تداوم می‌دهند، به بهبود خواب کمک می‌کند و بهتر است توسط درمانگر آموزش‌دیده ارائه شود.

درمان آپنه خواب

بسته به نوع و شدت آپنه، درمان ممکن است شامل دستگاه فشار مثبت راه هوایی مانند CPAP، وسیله دهانی اختصاصی، مدیریت وزن در افراد دارای اضافه‌وزن، درمان مشکلات بینی یا در بیماران منتخب روش‌های جراحی و تحریک عصبی باشد. انتخاب و تنظیم دستگاه یا وسیله باید بر اساس ارزیابی پزشکی انجام شود.

داروها و مکمل‌ها

در بعضی اختلالات، دارو می‌تواند بخشی از درمان باشد؛ اما انتخاب آن به تشخیص، سن، بیماری‌های همراه، بارداری، سایر داروها و خطر عوارض بستگی دارد. داروهای خواب‌آور ممکن است خواب‌آلودگی روزانه، زمین‌خوردن، وابستگی یا تداخل دارویی ایجاد کنند. ملاتونین نیز برای همه مشکلات خواب مناسب نیست و زمان مصرف آن اهمیت دارد. مصرف خودسرانه دارو، آهن، مکمل یا تغییر دوز داروهای فعلی توصیه نمی‌شود.

اگر اختلال خواب ادامه‌دار باشد، انتخاب دارو باید بر اساس نوع مشکل خواب، علت زمینه‌ای، بیماری‌های همراه و داروهای مصرفی انجام شود و مصرف خودسرانه داروهای خواب‌آور مناسب نیست. برای آشنایی بیشتر با روند بررسی و انتخاب درمان دارویی می‌توانید بخش خدمات دارویی را مطالعه کنید.

در برخی بیماران، اختلالات خواب می‌توانند با تغییر در فعالیت مغز، اضطراب یا مشکلات تنظیم خواب و بیداری همراه باشند. در کنار درمان‌های اصلی، ممکن است بعضی روش‌های غیردارویی نیز در شرایط مشخص بررسی شوند. برای آشنایی بیشتر با این رویکردها می‌توانید به صفحه نوروتراپی مراجعه کنید.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر مشکل خواب چند هفته ادامه یافته، مرتب تکرار می‌شود یا بر تمرکز، خلق، کار، تحصیل و روابط اثر گذاشته است، برای ارزیابی به پزشک مراجعه کنید. مشاهده وقفه تنفسی، خرخر همراه با خفگی، خواب‌آلودگی شدید روزانه، حملات ناخواسته خواب، ضعف ناگهانی عضلات یا رفتارهای آسیب‌زا هنگام خواب نیز نیازمند بررسی است.

هشدار ایمنی: اگر هنگام رانندگی یا کار با دستگاه‌ها خواب‌آلود می‌شوید، فعالیت را فوراً متوقف کنید. تنگی نفس شدید، کبودی، درد قفسه سینه، گیجی یا بیدار نشدن طبیعی فرد نیازمند دریافت کمک فوری پزشکی است. در صورت مشاهده توقف تنفس و پاسخ‌ندادن فرد، با اورژانس تماس بگیرید.

جمع‌بندی

اختلالات خواب شامل بی‌خوابی، آپنه خواب، نارکولپسی، سندرم پای بی‌قرار، اختلالات ریتم شبانه‌روزی و پاراسومنیاها هستند. تشخیص بر اساس شرح حال و در صورت نیاز دفترچه خواب، اکتی‌گرافی یا آزمایش‌های تخصصی انجام می‌شود. درمان ممکن است شامل اصلاح عادت‌ها، CBT-I، دستگاه‌های تنفسی، درمان علت زمینه‌ای یا دارو باشد. این مطلب جایگزین ارزیابی و توصیه فردی پزشک یا متخصص واجد صلاحیت نیست.

اگر بی‌خوابی، بیدارشدن‌های مکرر، خواب‌آلودگی روزانه یا اختلال در کیفیت خواب برای مدت طولانی ادامه پیدا کرده است، بررسی علت زمینه‌ای می‌تواند به انتخاب درمان مناسب کمک کند. برای ارزیابی دقیق‌تر می‌توانید از دکتر رضا صائبی‌راد، جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات، نوبت دریافت کنید.

تجربه بالین دکتر رضا صائبی‌راد، جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات:

فقط تعداد ساعت خواب اهمیت ندارد؛ کیفیت خواب، خروپف و وقفه تنفسی، خواب‌آلودگی روزانه، داروهای مصرفی و علائم عصبی همراه نیز باید بررسی شوند. در بسیاری از بیماران، تشخیص دقیق علت اختلال خواب مسیر درمان را کاملاً تغییر می‌دهد و در صورت نیاز ممکن است تست خواب درخواست شود.