بنزودیازپین ها و داروهای خواب اور

بنزودیازپین‌ها داروهایی هستند که فعالیت بخش‌هایی از سیستم عصبی مرکزی را کاهش می‌دهند. این داروها ممکن است برای مدت محدود در درمان اضطراب شدید، حملات پانیک، بعضی تشنج‌ها، اسپاسم عضلانی، علائم ترک الکل یا آرام‌بخشی پیش از اقدامات پزشکی استفاده شوند. برخی از آن‌ها نیز اثر خواب‌آور دارند؛ اما هر داروی خواب‌آوری بنزودیازپین نیست.

خواب‌آلودگی، اختلال حافظه و تعادل، تداخل با الکل و داروهای آرام‌بخش و احتمال وابستگی جسمی از مهم‌ترین نکات ایمنی این داروهاست. انتخاب دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید متناسب با شرایط هر فرد و زیر نظر پزشک باشد.

هشدار فوری: اگر پس از مصرف داروی آرام‌بخش، فرد به‌سختی بیدار می‌شود، تنفس آهسته یا سطحی دارد، لب‌هایش کبود شده، هوشیاری خود را از دست داده یا دچار تشنج شده است، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. تا رسیدن کمک، داروی دیگری به او ندهید و او را وادار به استفراغ نکنید.

اگر برای درمان بی‌خوابی یا اضطراب از بنزودیازپین‌ها و داروهای خواب‌آور استفاده می‌کنید و درباره ادامه مصرف، عوارض یا نحوه کاهش دارو سؤال دارید، می‌توانید برای بررسی دقیق‌تر شرایط خود از ⁠دکتر رضا صائبی‌راد نوبت دریافت کنید.

بنزودیازپین‌ها چگونه اثر می‌کنند؟

بنزودیازپین‌ها اثر انتقال‌دهنده عصبی مهاری گابا را در گیرنده‌های GABA-A تقویت می‌کنند. در نتیجه، تحریک‌پذیری بعضی شبکه‌های عصبی کاهش می‌یابد و ممکن است اثرات ضداضطراب، آرام‌بخش، خواب‌آور، ضدتشنج و شل‌کننده عضلات ایجاد شود.

دیازپام، لورازپام، آلپرازولام، کلونازپام و میدازولام نمونه‌هایی از این خانواده‌اند. سرعت شروع و مدت اثر آن‌ها متفاوت است؛ بنابراین نمی‌توان آن‌ها را بدون نظر پزشک جایگزین یکدیگر کرد.

بنزودیازپین‌ها با تقویت عملکرد GABA، فعالیت مهاری مغز را افزایش می‌دهند.نتیجه این فرایند می‌تواند کاهش تحریک عصبی، آرام‌بخشی و خواب‌آلودگی باشد.

انتخاب بنزودیازپین یا داروی خواب‌آور باید بر اساس نوع مشکل خواب، شدت اضطراب، سن، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای همزمان انجام شود. برای آشنایی بیشتر با روند بررسی و انتخاب درمان دارویی مناسب، می‌توانید بخش خدمات دارویی را مطالعه کنید.

آیا همه داروهای خواب‌آور بنزودیازپین هستند؟

خیر. داروهای کمک‌کننده به خواب چند گروه متفاوت دارند:

• بنزودیازپین‌ها: ممکن است خواب‌آور باشند، اما به‌علت عوارض و خطر وابستگی معمولاً انتخاب مناسبی برای مصرف خودسرانه یا طولانی‌مدت نیستند.
• داروهای موسوم به Z: زولپیدم، زالپلون و اسزوپیکلون از نظر شیمیایی بنزودیازپین نیستند، ولی بر گیرنده‌های مرتبط با گابا اثر می‌گذارند.
• داروهای مؤثر بر اورکسین: با کاهش پیام‌های بیداری به خواب کمک می‌کنند و فقط برای بعضی بیماران مناسب‌اند.
• سایر داروها: بعضی فرآورده‌های ملاتونین، داروهای ضدافسردگی یا آنتی‌هیستامین‌ها در شرایط خاص استفاده می‌شوند. «بدون نسخه» یا «گیاهی» بودن به معنای بی‌خطر بودن آن‌ها نیست.

نوع بی‌خوابی، سن، بیماری‌های زمینه‌ای، احتمال آپنه خواب، داروهای هم‌زمان و خطر زمین‌خوردن در انتخاب درمان اهمیت دارند. مصرف دارویی که برای شخص دیگری تجویز شده است می‌تواند خطرناک باشد.

برخی داروهای مسکن، به‌ویژه اُپیوئیدها، می‌توانند در صورت مصرف همزمان با بنزودیازپین‌ها و داروهای خواب‌آور خطر خواب‌آلودگی شدید و سرکوب سیستم عصبی مرکزی را افزایش دهند. برای آشنایی بیشتر با انواع مسکن‌ها، کاربردها و عوارض آن‌ها می‌توانید مقاله مسکن‌ها و داروهای ضد درد را مطالعه کنید.

داروهای خواب‌آور شامل بنزودیازپین‌ها، داروهای Z و مهارکننده‌های گیرنده اورکسین هستند.این گروه‌ها از نظر مکانیسم اثر، مدت اثر و عوارض با یکدیگر تفاوت دارند.

کاربرد در اضطراب و بی‌خوابی

اضطراب و حملات پانیک

بنزودیازپین‌ها ممکن است علائم اضطراب شدید را سریع کاهش دهند، اما معمولاً علت زمینه‌ای اضطراب را درمان نمی‌کنند. برای کنترل پایدار، ارزیابی بالینی، روان‌درمانی و در صورت لزوم داروهای دیگری که برای مصرف طولانی‌تر مناسب‌ترند بررسی می‌شود. اطلاعات بیشتر درباره علائم و درمان‌های پایدار را می‌توانید در مطلب اختلال اضطراب فراگیر و پانیک بخوانید.

در برخی افراد، اضطراب شدید و حملات پانیک می‌توانند با بی‌خوابی، بی‌قراری و افزایش نیاز ذهنی به داروهای آرام‌بخش همراه شوند. از آنجا که بنزودیازپین‌ها ممکن است در برخی شرایط برای کنترل کوتاه‌مدت علائم اضطراب استفاده شوند، شناخت علت اصلی اضطراب اهمیت زیادی دارد. برای آشنایی بیشتر می‌توانید مقاله اختلال اضطراب فراگیر و اختلال پانیک را مطالعه کنید.

بی‌خوابی

پیش از شروع داروی خواب باید علت‌هایی مانند اضطراب و افسردگی، درد، مصرف کافئین یا مواد، نامنظم بودن ساعت خواب، سندرم پای بی‌قرار و آپنه خواب بررسی شوند. در بی‌خوابی مزمن، درمان شناختی رفتاری بی‌خوابی یا CBT-I معمولاً یکی از درمان‌های اصلی است و اثر آن می‌تواند پس از پایان جلسات نیز باقی بماند.

داروی خواب‌آور ممکن است در بعضی بیماران و برای مدت مشخص مفید باشد، اما باید از ابتدا هدف درمان، زمان بازبینی و برنامه احتمالی قطع آن روشن باشد. افزایش خودسرانه مقدار دارو در صورت کم‌شدن اثر، ایمن نیست.

در برخی بیماران، اختلالات تشنجی از جمله شرایطی هستند که بعضی بنزودیازپین‌ها می‌توانند در کنترل حاد یا کوتاه‌مدت آن‌ها کاربرد داشته باشند. همچنین قطع ناگهانی بنزودیازپین پس از مصرف منظم می‌تواند خطر بروز تشنج را افزایش دهد. برای آشنایی بیشتر با علائم، تشخیص و درمان این مشکل، می‌توانید مقاله تشنج و صرع را مطالعه کنید.

در بعضی افراد، بی‌خوابی می‌تواند یکی از نشانه‌های اختلالات خلقی مانند افسردگی باشد و در این شرایط صرفاً مصرف داروی خواب‌آور ممکن است علت اصلی مشکل را برطرف نکند. برای آشنایی بیشتر با علائم، تشخیص و رویکردهای درمانی این اختلال، می‌توانید مقاله افسردگی ماژور را مطالعه کنید.

چون بعضی بنزودیازپین‌ها علاوه بر اثر آرام‌بخش و ضداضطراب، می‌توانند اثر شل‌کننده عضلانی هم داشته باشند و این موضوع ممکن است برای خواننده باعث اشتباه بین دو گروه دارویی شود.برای آشنایی بیشتر با تفاوت این داروها و کاربرد آن‌ها در اسپاسم و گرفتگی عضلات، می‌توانید مقاله داروهای شل‌کننده عضلات را مطالعه کنید.

برخی بنزودیازپین‌ها در شرایط مشخص برای اضطراب، تشنج، آرام‌بخشی یا مشکلات خواب استفاده می‌شوند.کاربرد هر دارو به نوع بیماری و ارزیابی پزشک بستگی دارد.

عوارض احتمالی

نوع و شدت عوارض به دارو، مقدار مصرف، سن، وضعیت کبد و کلیه و سایر داروهای مصرفی بستگی دارد. عوارض شایع یا مهم ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• خواب‌آلودگی و احساس کسالت در روز بعد
• سرگیجه، کندی واکنش و کاهش تمرکز
• اختلال حافظه یا گیجی
• اختلال تعادل، زمین‌خوردن و شکستگی، به‌ویژه در سالمندان
• اختلال در رانندگی یا کار با دستگاه‌های خطرناک
• واکنش‌های رفتاری غیرمعمول مانند بی‌قراری یا تحریک‌پذیری، به‌خصوص در بعضی سالمندان و کودکان
• تشدید مشکلات تنفسی در افراد مستعد

برخی داروهای Z می‌توانند به‌ندرت با رفتارهای پیچیده هنگام خواب، مانند راه‌رفتن، غذاخوردن یا رانندگی در حالت نیمه‌خواب همراه شوند. در صورت وقوع چنین رفتاری، مصرف دوز بعدی بدون دریافت راهنمایی پزشکی مناسب نیست.

خواب‌آلودگی، گیجی، کاهش تمرکز و اختلال تعادل از عوارض احتمالی این داروها هستند.این عوارض به‌ویژه در سالمندان و افراد در معرض خطر سقوط اهمیت بیشتری دارند.

وابستگی، تحمل و اعتیاد چه تفاوتی دارند؟

• تحمل: اثر یک مقدار ثابت دارو با گذشت زمان کمتر می‌شود و فرد ممکن است تمایل به افزایش مقدار مصرف پیدا کند.
• وابستگی جسمی: بدن به حضور دارو سازگار می‌شود و کاهش سریع یا قطع آن می‌تواند علائم ترک ایجاد کند. این وضعیت ممکن است حتی با مصرف طبق نسخه رخ دهد.
• اختلال مصرف یا اعتیاد: مصرف کنترل‌نشده، میل شدید و ادامه مصرف با وجود پیامدهای منفی از ویژگی‌های آن است. وابستگی جسمی به‌تنهایی مساوی اعتیاد نیست.

احتمال وابستگی با مصرف منظم، دوز بالاتر و مدت طولانی‌تر بیشتر می‌شود، اما زمان دقیق ایجاد آن در همه افراد یکسان نیست.

مصرف منظم بنزودیازپین می‌تواند باعث وابستگی جسمی شود و قطع ناگهانی آن علائم ترک ایجاد کند.در صورت نیاز، کاهش دوز باید به‌صورت تدریجی و تحت نظر پزشک انجام شود.

چرا بنزودیازپین نباید ناگهانی قطع شود؟

قطع ناگهانی پس از مصرف منظم ممکن است باعث بازگشت شدید اضطراب یا بی‌خوابی، بی‌قراری، تعریق، لرزش، تهوع، تپش قلب، حساسیت به نور و صدا یا اختلال تمرکز شود. در موارد شدیدتر، گیجی جدی، توهم یا تشنج نیز ممکن است رخ دهد.

کاهش دوز باید با برنامه فردی و تحت نظر پزشک انجام شود. سرعت مناسب به نوع دارو، مقدار و مدت مصرف، بیماری‌های همراه و واکنش فرد بستگی دارد. اگر هنگام کاهش دارو علائم قابل‌توجه ایجاد شود، پزشک ممکن است روند را آهسته‌تر یا موقتاً متوقف کند. برای آشنایی بیشتر با خود تشنج و اقدامات لازم، مطلب تشنج و صرع را ببینید.

تداخل‌های مهم و خطرناک

الکل

الکل می‌تواند خواب‌آلودگی، اختلال تعادل و سرکوب تنفس ناشی از بنزودیازپین‌ها و سایر داروهای خواب‌آور را تشدید کند. هنگام مصرف این داروها از نوشیدن الکل خودداری کنید.

مسکن‌های اُپیوئیدی

ترکیب بنزودیازپین با اُپیوئیدهایی مانند مورفین، متادون، فنتانیل، اکسی‌کدون یا ترامادول می‌تواند خطر خواب‌آلودگی عمیق، کاهش تنفس، کما و مرگ را افزایش دهد. اگر هر دو دارو برای شما تجویز شده‌اند، هیچ‌کدام را خودسرانه تغییر ندهید و درباره نشانه‌های مسمومیت و برنامه ایمنی از پزشک یا داروساز سؤال کنید. برای شناخت گروه‌های مختلف مسکن و خطرات آن‌ها، راهنمای مصرف ایمن مسکن‌ها مفید است.

سایر مواد آرام‌بخش

آنتی‌هیستامین‌های خواب‌آور، بعضی داروهای ضدافسردگی یا ضدروان‌پریشی، داروهای ضدتشنج، شل‌کننده‌های عضلانی و مواد مخدر نیز ممکن است خواب‌آلودگی را بیشتر کنند. فهرست تمام داروهای نسخه‌ای، بدون نسخه، مکمل‌ها و مواد مصرفی خود را در اختیار پزشک و داروساز قرار دهید.

مصرف همزمان بنزودیازپین با الکل، اُپیوئید یا سایر آرام‌بخش‌ها می‌تواند کاهش هوشیاری را تشدید کند.

چه افرادی به احتیاط بیشتری نیاز دارند؟

• سالمندان و افرادی که سابقه سقوط یا شکستگی دارند
• افراد مبتلا به آپنه خواب، بیماری مزمن ریوی یا ضعف تنفسی
• افراد دارای بیماری کبدی یا کلیوی
• کسانی که اُپیوئید یا چند داروی آرام‌بخش مصرف می‌کنند
• افراد دارای سابقه اختلال مصرف الکل، دارو یا مواد
• زنان باردار، افرادی که قصد بارداری دارند یا در دوران شیردهی هستند
• افراد مبتلا به اختلال حافظه یا بیماری‌های عصبی همراه با اختلال تعادل

در این گروه‌ها ممکن است نیاز به انتخاب داروی متفاوت، مقدار کمتر، پایش دقیق‌تر یا پرهیز از دارو باشد. تصمیم نهایی باید فردی باشد.

سالمندان، افراد مبتلا به آپنه خواب و کسانی که داروهای آرام‌بخش دیگری مصرف می‌کنند، به احتیاط بیشتری نیاز دارند.ارزیابی وضعیت بیمار پیش از شروع یا ادامه درمان اهمیت زیادی دارد.

نکات مصرف ایمن

• دارو را فقط مطابق نسخه و در زمان تعیین‌شده مصرف کنید.
• دوز فراموش‌شده را با دو برابر کردن دوز بعدی جبران نکنید.
• دارو را با الکل، مواد مخدر یا قرص خواب دیگر ترکیب نکنید.
• تا زمانی که اثر دارو بر هوشیاری شما مشخص نشده است رانندگی نکنید.
• دارو را در اختیار شخص دیگری قرار ندهید و آن را دور از دسترس کودکان نگه دارید.
• اگر مدت زیادی دارو مصرف کرده‌اید، آن را بدون برنامه پزشکی قطع نکنید.
• اگر بی‌خوابی ادامه دارد، به‌جای افزایش خودسرانه دوز برای بررسی علت زمینه‌ای مراجعه کنید.

در کنار درمان دارویی، در برخی بیماران بررسی روش‌های غیردارویی برای مدیریت اضطراب، تنظیم فعالیت سیستم عصبی و بهبود برخی علائم می‌تواند بخشی از برنامه درمانی باشد. برای آشنایی بیشتر با این رویکردها می‌توانید مقاله نوروتراپی چیست؟ را مطالعه کنید.

چه زمانی باید با پزشک تماس گرفت؟

خواب‌آلودگی شدید روزانه، اختلال حافظه، زمین‌خوردن، رفتار غیرعادی هنگام خواب، نیاز مکرر به افزایش مقدار دارو، مصرف زودتر از موعد نسخه یا دشواری در کاهش مصرف، همگی نیازمند بازبینی درمان هستند. بارداری، شروع یک داروی جدید یا تشخیص آپنه خواب نیز باید به پزشک اطلاع داده شود.

جمع‌بندی: بنزودیازپین‌ها و داروهای خواب‌آور ممکن است در شرایط مشخص مفید باشند، اما مصرف آن‌ها به ارزیابی علت علائم، انتخاب دقیق دارو و پایش عوارض نیاز دارد. مهم‌ترین اصول ایمنی، پرهیز از ترکیب با الکل و اُپیوئیدها، خودداری از افزایش خودسرانه دوز و قطع نکردن ناگهانی بنزودیازپین پس از مصرف منظم است.

اگر مصرف داروی خواب‌آور طولانی شده، اثر دارو کاهش یافته یا هنگام کم‌کردن آن دچار بی‌خوابی، اضطراب یا سایر علائم ترک می‌شوید، بهتر است پیش از تغییر خودسرانه درمان با پزشک مشورت کنید. برای ارزیابی و تنظیم برنامه درمان می‌توانید از طریق ⁠رزرو نوبت دکتررضا صائبی‌راد جراح مغز،اعصاب و ستون فقرات اقدام کنید.

تجربه بالینی دکتر رضا  صائبی راد جراح مغز،اعصاب و ستون فقرات:

در ارزیابی بیماران  تنها شدت بی‌خوابی یا اضطراب ملاک انتخاب دارو نیست؛ سن، بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای همزمان و مدت مصرف نیز باید بررسی شوند. در مصرف طولانی‌مدت بنزودیازپین‌ها، تغییر دوز یا قطع دارو باید به‌صورت کنترل‌شده و تحت نظر پزشک انجام شود.