داروی ضد افسردگی چیست؟

داروهای ضدافسردگی گروه متنوعی از داروها هستند که برای درمان افسردگی و بعضی اختلالات اضطرابی تجویز می‌شوند. برخی از آن‌ها در درمان دردهای عصبی یا مزمن نیز کاربرد دارند. انتخاب دارو به تشخیص، شدت و الگوی علائم، بیماری‌های همراه، داروهای مصرفی، عوارض احتمالی و ترجیح بیمار بستگی دارد.

نکته مهم: شروع، تغییر مقدار مصرف یا قطع داروی ضدافسردگی باید با نظر پزشک انجام شود. اطلاعات این مقاله جایگزین ارزیابی و توصیه پزشک یا داروساز نیست.

داروهای ضدافسردگی چگونه اثر می‌کنند؟

بسیاری از این داروها بر پیام‌رسان‌های شیمیایی مغز، از جمله سروتونین و نوراپی‌نفرین، اثر می‌گذارند. بااین‌حال، افسردگی را نمی‌توان فقط به «کمبود سروتونین» نسبت داد. عوامل زیستی، روان‌شناختی، اجتماعی و محیطی و همچنین تغییرات مدارهای عصبی و انعطاف‌پذیری مغز در شکل‌گیری علائم و پاسخ به درمان نقش دارند.

تغییرات شیمیایی پس از مصرف دارو ممکن است زود آغاز شوند، اما بهبود پایدار خلق، انگیزه، خواب، تمرکز یا اضطراب معمولاً تدریجی است. بعضی افراد طی چند هفته نخست نشانه‌هایی از بهبود را احساس می‌کنند و بعضی دیگر به زمان یا بازبینی درمان نیاز دارند. افزایش خودسرانه مقدار دارو، اثر آن را به‌طور ایمن سریع‌تر نمی‌کند.

اگر پس از شروع داروی ضدافسردگی دچار عوارض آزاردهنده شده‌اید، پاسخ درمانی کافی ندارید یا درباره ادامه مصرف و تنظیم دوز سؤال دارید، می‌توانید برای بررسی دقیق‌تر شرایط خود از دکتر رضا صائبی‌راد، جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات نوبت دریافت کنید.

بسیاری از داروهای ضدافسردگی بر پیام‌رسانی سروتونین و نوراپی‌نفرین در سیناپس‌های مغزی اثر می‌گذارند.اثر درمانی نهایی حاصل تغییرات تدریجی در عملکرد شبکه‌های عصبی است و معمولاً فوری ایجاد نمی‌شود.

انواع اصلی داروهای ضدافسردگی

مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین یا SSRI

داروهایی مانند سرترالین، فلوکستین، سیتالوپرام، اس‌سیتالوپرام و پاروکستین در این گروه قرار می‌گیرند. SSRIها برای افسردگی و شماری از اختلالات اضطرابی کاربرد دارند و به دلیل تحمل‌پذیری بهتر نسبت به برخی داروهای قدیمی‌تر، اغلب از گزینه‌های اولیه محسوب می‌شوند.

تهوع، سردرد، تغییر خواب، بی‌قراری و اختلال عملکرد جنسی از عوارض احتمالی این گروه‌اند. نوع و شدت عوارض در همه افراد یکسان نیست.

مهارکننده‌های بازجذب سروتونین و نوراپی‌نفرین یا SNRI

ونلافاکسین و دولوکستین از داروهای شناخته‌شده این گروه هستند. آن‌ها در درمان افسردگی و بعضی اختلالات اضطرابی استفاده می‌شوند. دولوکستین در برخی انواع درد مزمن یا نوروپاتیک نیز کاربرد دارد.

عوارض احتمالی شامل تهوع، تعریق، تغییر خواب، اختلال عملکرد جنسی و گاهی افزایش فشار خون است. پایش فشار خون ممکن است برای بعضی بیماران لازم باشد.

داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای

آمی‌تریپتیلین و نورتریپتیلین از این گروه‌اند. این داروها علاوه بر افسردگی، گاهی با مقدار مصرف متفاوت برای برخی دردهای نوروپاتیک یا پیشگیری از بعضی سردردها تجویز می‌شوند.

خشکی دهان، یبوست، تاری دید، خواب‌آلودگی، افت فشار هنگام برخاستن و اختلالات ضربان قلب از عوارض احتمالی‌اند. سه‌حلقه‌ای‌ها در مصرف بیش از مقدار تجویزشده می‌توانند بسیار خطرناک باشند؛ بنابراین نگهداری و مصرف دقیق آن‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد.

مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز یا MAOI

این داروها امروزه کمتر به‌عنوان درمان معمول اولیه استفاده می‌شوند، زیرا ممکن است با برخی غذاها، داروها و مکمل‌ها تداخل مهم داشته باشند. مصرف آن‌ها به آموزش دقیق بیمار و نظارت تخصصی نیاز دارد. هنگام تعویض MAOI با داروهای دیگر نیز رعایت فاصله زمانی تعیین‌شده توسط پزشک ضروری است.

انتخاب داروی ضدافسردگی باید بر اساس نوع علائم، بیماری‌های همراه، داروهای همزمان و عوارض احتمالی انجام شود و در بسیاری از موارد نیاز به تنظیم یا بازبینی درمان وجود دارد. برای آشنایی بیشتر با روند انتخاب و پیگیری درمان دارویی، می‌توانید بخش خدمات دارویی را مطالعه کنید.

سایر ضدافسردگی‌ها

میرتازاپین، بوپروپیون و ترازودون سازوکارها و الگوهای عارضه متفاوتی دارند. برای مثال، میرتازاپین در بعضی افراد خواب‌آلودگی یا افزایش اشتها ایجاد می‌کند؛ درحالی‌که بوپروپیون ممکن است برای برخی افراد فعال‌کننده‌تر باشد. هیچ‌کدام برای همه بیماران بهترین انتخاب نیستند.

داروهای ضدافسردگی شامل گروه‌هایی مانند SSRI، SNRI، داروهای سه‌حلقه‌ای و سایر داروها هستند.هر گروه از نظر مکانیسم اثر، کاربرد و عوارض احتمالی با گروه‌های دیگر تفاوت دارد.

کاربردهای داروهای ضدافسردگی

• افسردگی: ممکن است به‌تنهایی یا همراه روان‌درمانی بخشی از برنامه درمان باشد.
• اختلالات اضطرابی: بعضی SSRIها و SNRIها در اضطراب فراگیر، اختلال پانیک، اضطراب اجتماعی و برخی اختلالات مرتبط کاربرد دارند.
• درد نوروپاتیک و مزمن: داروهایی مانند دولوکستین یا آمی‌تریپتیلین ممکن است برای بعضی الگوهای درد تجویز شوند.
• کاربردهای دیگر: برخی داروها، بسته به شرایط بیمار، برای مشکلاتی مانند پیشگیری از بعضی سردردها نیز استفاده می‌شوند.

تجویز ضدافسردگی برای درد به این معنا نیست که درد «خیالی» یا الزاماً ناشی از افسردگی است. بعضی از این داروها مسیرهای عصبی پردازش درد را تعدیل می‌کنند. بااین‌حال، برای هر کمردرد، سیاتیک یا درد عضلانی مناسب نیستند و ابتدا باید نوع و علت احتمالی درد بررسی شود. برای آشنایی بیشتر با گزینه‌های دیگر می‌توانید راهنمای انواع مسکن‌ها و مصرف ایمن آن‌ها را بخوانید.

برخی داروهای ضدافسردگی می‌توانند بر خواب و سطح هوشیاری اثر بگذارند و در بعضی بیماران باعث بی‌خوابی یا خواب‌آلودگی شوند. همچنین مصرف همزمان آن‌ها با برخی داروهای آرام‌بخش و خواب‌آور نیاز به بررسی دقیق تداخلات دارد. برای آشنایی بیشتر می‌توانید مقاله بنزودیازپین‌ها و داروهای خواب‌آور را مطالعه کنید.

در برخی بیماران، اضطراب فراگیر یا حملات پانیک می‌توانند همراه با افسردگی دیده شوند و بعضی داروهای ضدافسردگی نیز در درمان این اختلالات کاربرد دارند. برای آشنایی بیشتر با علائم، تشخیص و روش‌های درمان، می‌توانید مقاله اختلال اضطراب فراگیر و اختلال پانیک را مطالعه کنید.

برخی داروهای ضدافسردگی در درمان افسردگی، اختلال اضطراب فراگیر و اختلال پانیک کاربرد دارند.انتخاب درمان به شدت علائم، بیماری‌های همراه و پاسخ قبلی بیمار به درمان بستگی دارد.

داروهایی مانند دولوکستین و آمی‌تریپتیلین در برخی انواع درد نوروپاتیک و درد مزمن استفاده می‌شوند.این کاربرد به معنای روانی بودن درد نیست و به اثر دارو بر مسیرهای عصبی درد مربوط است.

اثر دارو چه زمانی مشخص می‌شود؟

ضدافسردگی‌ها آرام‌بخش فوری نیستند. ممکن است خواب، اشتها یا اضطراب زودتر از خلق بهتر شوند، اما ارزیابی کامل پاسخ درمانی معمولاً به چند هفته زمان نیاز دارد. پزشک در هفته‌های ابتدایی، اثربخشی، عوارض، مصرف منظم دارو و تغییرات خلق یا رفتار را بررسی می‌کند.

اگر بهبود کافی ایجاد نشود، به معنی «مقاوم بودن قطعی» بیماری نیست. تشخیص، مقدار و مدت مصرف، تداخلات، بیماری‌های همراه، مصرف مواد و عوامل روانی یا اجتماعی باید بازبینی شوند. تغییر دارو یا افزودن درمان دیگر فقط پس از ارزیابی بالینی انجام می‌شود.

عوارض شایع داروهای ضدافسردگی

همه افراد دچار عارضه نمی‌شوند و عوارض میان داروها متفاوت‌اند. موارد شایع‌تر ممکن است شامل این نشانه‌ها باشند:

• تهوع، ناراحتی معده، اسهال یا یبوست
• سردرد، سرگیجه یا خستگی
• خواب‌آلودگی، بی‌خوابی یا رویاهای غیرمعمول
• تعریق بیشتر، لرزش یا احساس بی‌قراری
• خشکی دهان
• تغییر اشتها یا وزن
• کاهش میل جنسی، تأخیر در ارگاسم یا سایر مشکلات عملکرد جنسی

برخی عوارض شروع درمان ممکن است با سازگاری بدن کمتر شوند. اگر عارضه شدید، پایدار یا مختل‌کننده زندگی روزمره است، باید با پزشک یا داروساز مطرح شود. قطع ناگهانی دارو برای برطرف‌کردن عارضه می‌تواند مشکل دیگری ایجاد کند.

تهوع، سرگیجه، خستگی و تغییرات خواب از عوارضی هستند که ممکن است در شروع درمان دیده شوند.شدت و نوع عوارض در افراد و داروهای مختلف یکسان نیست.

تأثیر بر وزن، خواب و عملکرد جنسی

وزن و اشتها

همه ضدافسردگی‌ها الزاماً باعث افزایش وزن نمی‌شوند. بعضی داروها ممکن است اشتها یا وزن را افزایش دهند و بعضی دیگر در شروع درمان با کاهش اشتها همراه باشند. خود افسردگی و بهبود آن نیز می‌تواند وزن و الگوی غذاخوردن را تغییر دهد. تغییر قابل‌توجه وزن باید برای بررسی علت و بازبینی درمان گزارش شود.

خواب

برخی داروها خواب‌آور و برخی فعال‌کننده‌ترند. زمان مصرف ممکن است با نظر پزشک بر اساس نوع دارو و واکنش فرد تنظیم شود. تا زمانی که اثر دارو بر هوشیاری مشخص نشده است، هنگام رانندگی یا کار با ابزار خطرناک احتیاط کنید. ترکیب خودسرانه ضدافسردگی با الکل، داروهای خواب‌آور یا آرام‌بخش می‌تواند خطر خواب‌آلودگی و عوارض دیگر را افزایش دهد. مطلب بنزودیازپین‌ها و داروهای خواب‌آور اطلاعات بیشتری درباره وابستگی و مصرف ایمن این داروها ارائه می‌کند.

عملکرد جنسی

برخی ضدافسردگی‌ها، به‌ویژه داروهای سروتونرژیک، ممکن است میل یا عملکرد جنسی را تغییر دهند. خود افسردگی و اضطراب نیز می‌توانند چنین اثری داشته باشند. این عارضه را بدون خجالت با پزشک مطرح کنید؛ ممکن است با بازبینی مقدار مصرف، زمان، بیماری‌های همراه یا انتخاب داروی دیگر قابل مدیریت باشد.

عوارض مهم و علائم هشدار

افکار خودکشی یا بدتر شدن ناگهانی حال روانی

در شروع درمان یا پس از تغییر مقدار مصرف، به‌ویژه در نوجوانان و جوانان، باید بدتر شدن افسردگی، بی‌قراری شدید، رفتارهای تکانشی یا افکار آسیب‌زدن به خود به‌دقت پایش شود. اگر فرد قصد یا برنامه خودکشی دارد، قادر به حفظ ایمنی خود نیست یا رفتار او ناگهان خطرناک شده است، باید فوراً از خدمات اورژانسی کمک گرفت و او را تنها نگذاشت.

سندرم سروتونین

افزایش بیش از حد فعالیت سروتونین، معمولاً در اثر ترکیب داروهای سروتونرژیک یا مصرف بیش از مقدار تجویزشده، ممکن است خطرناک باشد. بی‌قراری یا گیجی، تب، تعریق شدید، اسهال، لرزش، سفتی عضلات و ضربان قلب بالا از علائم احتمالی‌اند. بروز مجموعه‌ای از این نشانه‌ها نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

مانیا یا هیپومانیا

کاهش غیرعادی نیاز به خواب، انرژی بسیار زیاد، حرف‌زدن سریع، افکار شتابان، تحریک‌پذیری شدید یا رفتارهای پرخطر ممکن است نشانه مانیا یا هیپومانیا باشد. این وضعیت، به‌خصوص در فردی با سابقه شخصی یا خانوادگی اختلال دوقطبی، باید سریع بررسی شود.

واکنش حساسیتی و سایر وضعیت‌های جدی

تورم صورت یا زبان، مشکل تنفس، غش، تشنج، ضربان قلب بسیار نامنظم، گیجی شدید یا مصرف بیش از حد دارو از دلایل مراجعه فوری به اورژانس هستند.

تداخلات دارویی و نکات احتیاطی

پیش از شروع درمان، پزشک یا داروساز را از تمام داروهای نسخه‌ای و بدون نسخه، مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی مطلع کنید. بعضی ضدافسردگی‌ها ممکن است با داروهای دیگر تداخل داشته باشند یا خطر خونریزی، خواب‌آلودگی، افزایش فشار خون، اختلال ریتم قلب یا سندرم سروتونین را بیشتر کنند.

مصرف هم‌زمان چند داروی ضدافسردگی، ترامادول، بعضی داروهای میگرن، لیتیوم یا فرآورده‌های گیاهی مؤثر بر خلق بدون نظر پزشک می‌تواند خطرناک باشد. ضدالتهاب‌هایی مانند ایبوپروفن یا داروهای رقیق‌کننده خون نیز ممکن است در کنار بعضی ضدافسردگی‌ها خطر خونریزی را افزایش دهند.

اگر باردار هستید، برای بارداری برنامه دارید یا به کودک شیر می‌دهید، دارو را خودسرانه قطع نکنید. پزشک باید خطرات درمان‌نشدن بیماری را در کنار فواید و خطرات احتمالی دارو بررسی کند.

آیا داروهای ضدافسردگی اعتیادآورند؟

ضدافسردگی‌ها معمولاً مانند مواد مخدر یا بعضی آرام‌بخش‌ها موجب سرخوشی، ولع مصرف یا رفتار اعتیادی نمی‌شوند. بااین‌حال، بدن می‌تواند با حضور دارو سازگار شود و کاهش سریع یا قطع ناگهانی آن علائم قطع ایجاد کند. این پدیده با اعتیاد یکسان نیست، اما نیازمند برنامه کاهش تدریجی و پیگیری است.

علائم قطع داروی ضدافسردگی

علائم قطع ممکن است پس از فراموش‌کردن دوز، کاهش سریع یا قطع ناگهانی بعضی داروها ظاهر شوند. این علائم می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• سرگیجه، عدم تعادل یا احساس سبکی سر
• تهوع، سردرد، تعریق یا علائم شبیه آنفلوانزا
• بی‌خوابی، رویاهای واضح، اضطراب یا تحریک‌پذیری
• گزگز یا احساس‌هایی شبیه شوک الکتریکی
• نوسان خلق، گریه‌کردن یا دشواری تمرکز

شدت و مدت علائم به نوع دارو، مقدار مصرف، طول درمان و ویژگی‌های فردی بستگی دارد. بعضی داروهای کوتاه‌اثر ممکن است در صورت قطع سریع، علائم بیشتری ایجاد کنند.

برخی داروهای ضدافسردگی، به‌ویژه دولوکستین و آمی‌تریپتیلین، علاوه بر اثر بر خلق می‌توانند در بعضی انواع دردهای نوروپاتیک و مزمن نیز کاربرد داشته باشند. برای آشنایی بیشتر با سایر گروه‌های دارویی مورد استفاده در کنترل درد، می‌توانید مقاله مسکن‌ها و داروهای ضد درد را مطالعه کنید.

قطع ناگهانی بعضی داروهای ضدافسردگی می‌تواند با سرگیجه، اختلال خواب، اضطراب یا سایر علائم قطع همراه شود.در صورت نیاز به توقف درمان، کاهش دوز باید به‌صورت تدریجی و متناسب با شرایط بیمار انجام شود.

تفاوت علائم قطع با بازگشت افسردگی

علائم قطع اغلب مدت کوتاهی پس از کاهش مقدار مصرف ایجاد می‌شوند و ممکن است نشانه‌های جسمی غیرمعمول داشته باشند. بازگشت افسردگی یا اضطراب می‌تواند الگوی متفاوتی داشته باشد. تفکیک این دو همیشه ساده نیست و بهتر است پزشک آن را ارزیابی کند.

روش صحیح قطع دارو

یک برنامه ثابت برای همه وجود ندارد. معمولاً مقدار دارو به‌صورت مرحله‌ای کاهش می‌یابد و سرعت کاهش بر اساس نوع دارو، مقدار مصرف، مدت درمان و واکنش بیمار تنظیم می‌شود. اگر علائم آزاردهنده ایجاد شوند، ممکن است پزشک برنامه را آهسته‌تر کند. نصف‌کردن قرص، بازکردن کپسول یا مصرف یک‌روزدرمیان برای همه فرآورده‌ها مناسب نیست.

چگونه مصرف دارو ایمن‌تر می‌شود؟

• دارو را مطابق نسخه و در زمان تعیین‌شده مصرف کنید.
• در صورت فراموشی یک نوبت، برای جبران دو برابر مصرف نکنید و دستور داروساز یا بروشور دارو را بررسی کنید.
• عوارض، تغییرات خلق و هر داروی جدید را در ویزیت‌های پیگیری گزارش دهید.
• دارو را با دیگران به اشتراک نگذارید و از نسخه فرد دیگری استفاده نکنید.
• دارو را دور از دسترس کودکان و افراد در معرض خودآسیبی نگه دارید.
• در صورت مصرف بیش از مقدار تجویزشده، حتی بدون علامت، فوراً با اورژانس یا مرکز اطلاع‌رسانی داروها و سموم تماس بگیرید.

در برخی بیماران مبتلا به افسردگی یا اضطراب، در کنار درمان دارویی ممکن است روش‌های غیردارویی و مبتنی بر تنظیم فعالیت مغز نیز بررسی شوند. برای آشنایی بیشتر با این رویکردها می‌توانید بخش خدمات نوروتراپی را مطالعه کنید.

جمع‌بندی

داروهای ضدافسردگی شامل گروه‌های مختلفی مانند SSRI، SNRI، سه‌حلقه‌ای‌ها و داروهای دارای سازوکارهای دیگر هستند. این داروها ممکن است برای افسردگی، اضطراب و بعضی دردهای عصبی مفید باشند، اما انتخاب آن‌ها باید فردمحور باشد. توجه به عوارض، تداخلات، تغییرات خلق و روش صحیح قطع دارو بخش مهمی از درمان ایمن است.

اگر قصد کاهش یا قطع داروی ضدافسردگی را دارید، بهتر است این کار به‌صورت تدریجی و متناسب با نوع دارو و مدت مصرف انجام شود. برای ارزیابی وضعیت و تنظیم برنامه درمانی می‌توانید از طریق رزرو نوبت دکتر رضا صائبی‌راد اقدام کنید.

تجربه بالینی دکتر رضا صائبی‌راد جراح مغز،اهصاب و ستون فقرات:

انتخاب ضدافسردگی فقط به نام بیماری وابسته نیست و عواملی مانند سن، الگوی خواب، دردهای همراه، داروهای همزمان، عوارض قبلی و پاسخ به درمان نیز باید در نظر گرفته شوند. ادامه، تغییر یا قطع این داروها بهتر است با پایش منظم انجام شود و قطع درمان معمولاً به‌صورت تدریجی صورت گیرد.