مراقبت از بیمار آلزایمر و دمانس در منزل؛ راهنمای جامع مراقبت روزانه
مراقبت از بیمار آلزایمر و دمانس شامل مدیریت رفتار، تغذیه، بهداشت فردی، خواب، داروها و پیشگیری از سقوط است. در این راهنما با اصول مراقبت روزانه و روشهای بهبود کیفیت زندگی بیماران آشنا شوید.

نویسنده
مهدی غلامپور
پژوهشگر نوروساینس و عضو تحریریه وبسایت دکتر رضا صائبی راد
بیماری آلزایمر و سایر انواع دمانس، اختلالاتی پیشروندهاند که میتوانند حافظه، قدرت تصمیمگیری، زبان، رفتار و توانایی انجام فعالیتهای روزمره را تحت تأثیر قرار دهند. با پیشرفت بیماری، فرد ممکن است برای غذا خوردن، لباس پوشیدن، رعایت بهداشت، مصرف داروها، جابهجایی و حفظ ایمنی به کمک بیشتری نیاز داشته باشد.
مراقبت صحیح از بیمار مبتلا به آلزایمر یا دمانس میتواند به حفظ کیفیت زندگی، کاهش خطر سقوط، سوءتغذیه، کمآبی، سرگردانی، زخم فشاری و مشکلات رفتاری کمک کند. برنامه مراقبت باید با نوع دمانس، مرحله بیماری، وضعیت جسمانی و تواناییهای باقیمانده هر فرد هماهنگ باشد؛ زیرا مسیر بیماری و نیازهای مراقبتی در همه بیماران یکسان نیست.
آلزایمر و دمانس چه تفاوتی دارند؟
دمانس یا زوال شناختی عمده، اصطلاحی کلی برای مجموعهای از علائم ناشی از افت عملکرد شناختی است که میتواند حافظه، تفکر، زبان، قضاوت، حل مسئله و فعالیتهای روزمره را مختل کند. دمانس یک بیماری واحد نیست و ممکن است در اثر بیماریها یا آسیبهای مختلف مغزی ایجاد شود.
بیماری آلزایمر یکی از شایعترین علل دمانس است و معمولاً با اختلال تدریجی حافظه و یادگیری اطلاعات جدید آغاز میشود. با پیشرفت آن، مشکلات شناختی میتوانند بر امور مالی، آشپزی، مصرف دارو، لباس پوشیدن، ارتباط و مراقبت از خود اثر بگذارند. سرعت پیشرفت بیماری در افراد متفاوت است.
بیماری آلزایمر یکی از شایعترین علل دمانس است و معمولاً با اختلال پیشرونده حافظه و کاهش تواناییهای شناختی همراه میشود. برای آشنایی بیشتر با علائم، روشهای تشخیص و گزینههای درمانی، مقاله بیماری آلزایمر؛ علائم، تشخیص و درمان را مطالعه کنید.
برخی بیماران مبتلا به پارکینسون نیز ممکن است در مراحل پیشرفته بیماری دچار اختلالات شناختی و مشکلات حافظه شوند. برای آشنایی با علائم، علل و روشهای درمان این بیماری، مطلب بیماری پارکینسون؛ علائم، علل و روشهای تشخیص و درمان را بخوانید.
انواع دیگر دمانس
- دمانس عروقی: در ارتباط با آسیب عروق مغزی و کاهش خونرسانی ایجاد میشود و ممکن است پس از سکته مغزی یا همراه بیماری عروق مغزی بروز کند.
- دمانس با اجسام لویی: ممکن است با نوسان توجه و هوشیاری، توهم بینایی، اختلال خواب و علائم حرکتی شبیه پارکینسون همراه باشد.
- دمانس فرونتوتمپورال: در مراحل اولیه میتواند بیشتر با تغییر شخصیت، رفتار، قضاوت یا زبان خود را نشان دهد.
- دمانس مختلط: در بعضی افراد بیش از یک بیماری، برای مثال آلزایمر و آسیب عروقی، همزمان نقش دارند.
شناخت نوع دمانس اهمیت دارد؛ زیرا علائم، روند پیشرفت، بررسیهای تشخیصی و بعضی تصمیمهای درمانی ممکن است متفاوت باشند.
در روند بررسی اختلالات حافظه و شناخت، پزشک ممکن است برای ارزیابی ساختار مغز یا بررسی علل احتمالی دیگر، تصویربرداری مانند MRI یا CT اسکن درخواست کند. برای آشنایی با امکانات خدمات تصویربرداری پزشکی به صفحه مربوط مراجعه کنید.
چه زمانی فراموشی نیازمند بررسی است؟
فراموش کردن گاهبهگاه نام افراد یا محل وسایل، بهتنهایی به معنای آلزایمر نیست. تداوم و تشدید علائم و اثر آنها بر زندگی روزمره مهمتر است. تکرار مداوم سؤال، گم شدن در مسیرهای آشنا، فراموش کردن قرارهای مهم، دشواری در مدیریت هزینهها یا اشتباه در مصرف داروها نیازمند ارزیابی پزشکی است.
اختلال حافظه ممکن است با افسردگی، اختلال خواب، کمبود بعضی ویتامینها، بیماری تیروئید، عوارض دارویی، کمآبی یا بیماریهای حاد نیز ارتباط داشته باشد. هر مشکل حافظهای را نباید بدون بررسی تخصصی به آلزایمر نسبت داد.
علائم و مراحل پیشرفت آلزایمر و دمانس
علائم معمولاً بهتدریج ظاهر میشوند، اما ترتیب و سرعت پیشرفت آنها در همه بیماران یکسان نیست. برخی افراد ابتدا بیشتر دچار اختلال حافظه میشوند و در بعضی دیگر، مشکل زبان، برنامهریزی، تصمیمگیری یا تغییرات رفتاری زودتر دیده میشود.
مرحله اولیه
در مرحله ابتدایی، بیمار ممکن است گفتوگوهای اخیر را فراموش کند، سؤالهای تکراری بپرسد، وسایل را در جای نامناسب بگذارد یا برای یادآوری قرارها به کمک نیاز داشته باشد. دشواری در مدیریت امور مالی، دنبال کردن دستورهای چندمرحلهای، آشپزی یا پیدا کردن کلمات نیز ممکن است بروز کند.
فرد در این مرحله معمولاً هنوز بسیاری از کارهای شخصی را انجام میدهد، اما ممکن است برای مدیریت دارو، برنامهریزی، رانندگی یا امور مالی به نظارت نیاز داشته باشد. مشارکت دادن بیمار در تصمیمهای مراقبتی و برنامهریزی آینده تا زمانی که توانایی تصمیمگیری دارد اهمیت زیادی دارد.
مرحله متوسط
با پیشرفت بیماری، تشخیص زمان و مکان، یافتن مسیر، انتخاب لباس مناسب و رعایت بهداشت دشوارتر میشود. بیمار ممکن است نام افراد نزدیک را فراموش کند یا برای آماده کردن غذا و مصرف دارو به کمک مستقیم نیاز داشته باشد.
بیقراری، تکرار سؤال، مقاومت در برابر مراقبت، بدبینی، سرگردانی، اختلال خواب یا گاهی توهم نیز ممکن است ظاهر شوند. بااینحال، درد، عفونت، یبوست، احتباس ادرار، کمآبی، کمخوابی و عوارض داروها میتوانند همین علائم را ایجاد یا تشدید کنند.
مرحله پیشرفته
در مراحل پیشرفته، توانایی ارتباط کلامی ممکن است تا حد زیادی کاهش یابد و فرد برای غذا خوردن، حمام کردن، لباس پوشیدن، جابهجایی و دفع به کمک گسترده نیاز پیدا کند. اختلال بلع، کاهش وزن، بیاختیاری، ضعف عضلانی، سقوط و زخم فشاری نیز ممکن است رخ دهند.
در این مرحله، تمرکز مراقبت بر آسایش، کنترل درد، تغذیه و مایعات متناسب، مراقبت از پوست، پیشگیری از عوارض بیتحرکی و حفظ ارتباط عاطفی است. حتی اگر شناخت افراد کاهش یافته باشد، لحن آرام، تماس چشمی، موسیقی آشنا و لمس ملایم در صورت پذیرش بیمار میتوانند آرامشبخش باشند.
تشخیص دقیق علت اختلالات حافظه و افت عملکرد شناختی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا همه مشکلات حافظه ناشی از بیماری آلزایمر نیستند و برخی علل میتوانند قابل درمان باشند. برای بررسی تخصصی وضعیت بیمار و دریافت مشاوره، میتوانید از طریق صفحه نوبتدهی دکتر رضا صائبی راد، جراح مغز و اعصاباقدام کنید.

شناخت مراحل پیشرفت آلزایمر به خانواده کمک میکند نیازهای بیمار را بهتر شناسایی و مراقبت متناسبی فراهم کنند.
تغییرات ناگهانی را به دمانس نسبت ندهید
هشدار فوری: آلزایمر معمولاً روندی تدریجی دارد. گیجی ناگهانی، کاهش هوشیاری، ضعف یا بیحسی یک سمت بدن، اختلال جدید گفتار، تشنج، سردرد شدید ناگهانی، تنگی نفس یا ناتوانی ناگهانی در راه رفتن میتواند نشانه سکته مغزی یا مشکل حاد دیگری باشد و نیازمند تماس فوری با اورژانس است.
اگر طی چند ساعت یا چند روز بیمار بهطور محسوسی آشفتهتر یا خوابآلودتر شد، توهم جدید پیدا کرد یا تواناییهای روزمره او سریع کاهش یافت، احتمال دلیریوم و بیماری حاد باید بررسی شود.
اصول مراقبت روزانه در منزل
هدف مراقبت، انجام تمام کارها بهجای بیمار نیست. کمک بیش از حد میتواند استقلال را کاهش دهد و واگذاری کارهایی که بیمار دیگر قادر به انجام ایمن آنها نیست، خطر آسیب را افزایش میدهد. برنامه مناسب میان استقلال، ایمنی و کرامت فرد تعادل برقرار میکند.
با پیشرفت آلزایمر، بیمار ممکن است برای انجام فعالیتهای روزمره، رعایت بهداشت فردی، تغذیه، تحرک و مصرف صحیح داروها به مراقبت مستمر نیاز داشته باشد. استفاده از خدمات پرستاری در منزل میتواند به خانوادهها در تأمین مراقبت منظم و ایمن از بیمار کمک کند.
برنامه روزانه ثابت و قابل پیشبینی
زمان بیدار شدن، وعدههای غذایی، مصرف دارو، فعالیت، استراحت و خواب شبانه بهتر است تا حد امکان منظم باشد. تغییر مکرر برنامه یا چیدمان خانه میتواند سردرگمی را بیشتر کند.
فعالیتهایی مانند تا کردن لباس، مرتب کردن وسایل، آبیاری گیاهان، گوش دادن به موسیقی یا پیادهروی کوتاه را متناسب با توانایی بیمار در برنامه قرار دهید. کارهای طولانی یا پیچیده ممکن است باعث ناکامی و تحریکپذیری شوند.
کمک مرحلهبهمرحله
برای هر کار فقط یک دستور کوتاه بدهید و زمان کافی برای پاسخ در نظر بگیرید. برای مثال، بهجای ارائه چند دستور همزمان، ابتدا بگویید «لطفاً پیراهن را بپوشید» و پس از انجام آن مرحله بعدی را توضیح دهید.
لباسها یا وسایل را به ترتیب استفاده آماده کنید. اگر بیمار میتواند بخشی از فعالیت را انجام دهد، همان بخش را به او بسپارید. کند بودن انجام کار دلیل مناسبی برای سلب کامل استقلال نیست.
پایش وضعیت بیمار
تغییرات مهم در رفتار، خواب، اشتها، وزن، تحرک، دفع، تعادل و توانایی انجام کارهای روزمره را ثبت کنید. یادداشت زمان شروع علائم، داروهای جدید و عوامل احتمالی محرک میتواند در ارزیابی پزشکی مفید باشد.

ایمنسازی محیط زندگی، پیشگیری از سقوط و نظارت بر داروها خطر عوارض قابل پیشگیری را کاهش میدهد.
روش صحیح صحبت کردن با بیمار مبتلا به دمانس
با پیشرفت بیماری، پیدا کردن کلمات، درک جملههای طولانی و بیان نیازها دشوار میشود. هدف ارتباط، امتحان گرفتن از حافظه یا اصلاح همه اشتباهات نیست؛ بلکه بیمار باید احساس امنیت، احترام و درک شدن داشته باشد.
- در میدان دید بیمار قرار بگیرید و پیش از صحبت، آرام توجه او را جلب کنید.
- از جملههای کوتاه، روشن و مستقیم استفاده کنید.
- هر بار یک سؤال یا درخواست مطرح کنید و برای پاسخ عجله نداشته باشید.
- اگر بیمار متوجه نشد، جمله را سادهتر کنید؛ بلندتر صحبت کردن همیشه کمکی نمیکند.
- از لحن سرزنشآمیز، صحبت کودکانه یا گفتوگو درباره بیمار در حضور خودش پرهیز کنید.
- پیش از لمس، جابهجایی، حمام یا تعویض لباس، اقدام را توضیح دهید.
- اگر بیمار از عینک یا سمعک استفاده میکند، از تمیز و فعال بودن آن مطمئن شوید.
تکرار سؤالها
پرسیدن مکرر یک سؤال معمولاً به دلیل فراموش کردن پاسخ یا باقی ماندن اضطراب است. گفتن «چند بار باید بپرسی؟» اضطراب را بیشتر میکند. پاسخ کوتاه و آرام بدهید و اطلاعات مهم را در صورت امکان روی تقویم یا یادداشت قابل مشاهده ثبت کنید.
گاهی باید به احساس پشت سؤال پاسخ داد. اگر بیمار مرتب درباره یکی از اعضای خانواده میپرسد، ممکن است بیشتر از اطلاعات، به اطمینان خاطر نیاز داشته باشد.
اشتباهات حافظهای و باورهای نادرست
لازم نیست اشتباههای بیخطر بیمار را دائماً اصلاح کنید. اصرار بر اثبات اشتباه ممکن است شرمندگی یا خشم ایجاد کند. در موضوعات مرتبط با ایمنی، مانند مصرف دارو یا خروج ناایمن، اطلاعات درست را آرام ارائه کنید و از آسیب پیشگیری کنید.
هنگام اضطراب یا عصبانیت
بحث را متوقف کنید، صدای محیط را کاهش دهید و احتمال درد، گرسنگی، تشنگی، خستگی، نیاز به دفع یا ترس را بررسی کنید. تأیید احساس بیمار به معنای تأیید باور نادرست او نیست. میتوانید بگویید: «میفهمم این وضعیت ناراحتکننده است؛ من کنار شما هستم.»
مدیریت بیقراری، پرخاشگری، توهم و سرگردانی
رفتارهایی مانند بیقراری، فریاد زدن، بدبینی، توهم، مقاومت در برابر مراقبت یا قدم زدن مکرر معمولاً عمدی نیستند. بیمار ممکن است نتواند درد، ترس یا نیاز خود را بیان کند. هدف باید شناسایی علت، کاهش ناراحتی و حفظ ایمنی باشد.
ابتدا عوامل قابل درمان را بررسی کنید
- درد، گرسنگی، تشنگی یا خستگی
- یبوست، احتباس ادرار یا نیاز به سرویس بهداشتی
- عفونت، تب، کمآبی یا عارضه دارویی
- محیط شلوغ، نور نامناسب، گرما یا سرمای زیاد
- ترس هنگام حمام، تعویض لباس یا جابهجایی
- تغییر مراقب، برنامه یا محیط زندگی
شروع ناگهانی یا شدت گرفتن سریع تغییرات رفتاری نیازمند ارزیابی پزشکی است و نباید خودکار به پیشرفت دمانس نسبت داده شود.
کاهش تنش
با صدای آرام صحبت کنید، فاصله مناسب را حفظ کنید و عوامل محرک را کاهش دهید. اگر بیمار هنگام انجام کاری مقاومت میکند، آن فعالیت را موقتاً متوقف و در زمان مناسبتری با مراحل سادهتر امتحان کنید. ارائه انتخاب محدود، مانند انتخاب بین دو لباس، میتواند احساس کنترل را حفظ کند.
موسیقی آشنا، مشاهده عکسها، قدم زدن ایمن یا یک فعالیت ساده ممکن است برای بعضی بیماران مفید باشد. پاسخ افراد متفاوت است و فعالیتی که باعث تحریک بیشتر میشود باید متوقف شود.
پرخاشگری فیزیکی
در صورت خطر آسیب، ایمنی بیمار، مراقب و دیگران اولویت دارد. فاصله ایمن را حفظ کنید، راه خروج را مسدود نکنید و اشیای خطرناک را دور کنید. از محاصره کردن، تحقیر، تنبیه یا درگیری فیزیکی غیرضروری پرهیز کنید. اگر احتمال آسیب جدی وجود دارد، از دیگران یا خدمات اورژانسی کمک بگیرید.
توهم و بدبینی
توهم یا تصور دزدیده شدن وسایل برای بیمار واقعی و ترسناک به نظر میرسد. تمسخر یا جدل مستقیم معمولاً مفید نیست. ابتدا احساس او را تأیید کنید و در صورت امکان، با آرامش به جستوجوی وسیله یا تغییر توجه بپردازید.
توهم جدید، ترس شدید، رفتار خطرناک یا امتناع از غذا و مایعات به ارزیابی پزشکی نیاز دارد. داروهای ضدروانپریشی و آرامبخش میتوانند عوارض مهمی داشته باشند و نباید خودسرانه شروع شوند.
سرگردانی و خروج از منزل
سرگردانی ممکن است به دلیل بیقراری، سردرگمی زمانی، نیاز به حرکت یا تلاش برای رفتن به خانه یا محل کار گذشته رخ دهد. مسیر خروج را ایمن کنید و در صورت نیاز از هشدار باز شدن در استفاده کنید، اما هیچ قفل یا مانعی نباید خروج اضطراری در آتشسوزی را مختل کند.
اطلاعات تماس خانواده را بهشکل ایمن همراه بیمار قرار دهید و عکس جدیدی از او در دسترس داشته باشید. اگر بیمار گم شد و آسیبپذیر است، بدون انتظار برای گذشت زمان مشخص با پلیس یا خدمات اضطراری محلی تماس بگیرید.
بیقراری و اضطراب ممکن است در برخی بیماران مبتلا به آلزایمر مشاهده شود. انتخاب داروی مناسب به علت علائم، وضعیت جسمی و داروهای مصرفی بیمار بستگی دارد. برای آشنایی بیشتر با این گروه دارویی، مقاله داروهای ضداضطراب؛ انواع، کاربردها و عوارض را بخوانید.

شناسایی عواملی مانند درد، گرسنگی و اضطراب در کنترل بیقراری و تغییرات رفتاری بیمار اهمیت دارد.
تغذیه و پیشگیری از سوءتغذیه و کمآبی
فرد مبتلا به دمانس ممکن است زمان غذا را فراموش کند، تمرکز کافی نداشته باشد، نتواند از قاشق استفاده کند یا در مراحل پیشرفته دچار اختلال جویدن و بلع شود. این مشکلات میتوانند به کاهش وزن، ضعف عضلانی، کمآبی و افزایش خطر عفونت یا سقوط منجر شوند.
تنظیم وعدههای غذایی
- غذا را در زمان نسبتاً ثابت و محیطی آرام ارائه کنید.
- تلویزیون و رفتوآمد اضافی را هنگام غذا خوردن کاهش دهید.
- از غذاهای آشنا و متناسب با بیماریهای همراه استفاده کنید.
- اگر بیمار زود خسته میشود، وعدههای کوچکتر و میانوعدههای مغذی را در نظر بگیرید.
- برای غذا خوردن زمان کافی بدهید و از اجبار پرهیز کنید.
- در صورت امکان، اجازه دهید بیمار بخشی از غذا خوردن را مستقل انجام دهد.
پروتئین و انرژی کافی
در صورت نداشتن محدودیت پزشکی، منابعی مانند تخممرغ، لبنیات، حبوبات، ماهی، مرغ و گوشت میتوانند به تأمین پروتئین کمک کنند. انتخاب غذا باید با دیابت، بیماری قلبی یا کلیوی و دیگر شرایط بیمار هماهنگ باشد.
کاهش وزن ناخواسته باید بررسی شود. مکمل تغذیهای ممکن است برای برخی بیماران مفید باشد، اما جایگزین یافتن علتهایی مانند مشکل دندان، افسردگی، عفونت، عارضه دارویی یا اختلال بلع نیست.
پیشگیری از کمآبی
نوشیدنی را بهطور منظم پیشنهاد دهید و لیوان مناسب را در دسترس قرار دهید. آب، شیر، سوپ و نوشیدنیهای متناسب با شرایط بیمار میتوانند بخشی از مایعات روزانه باشند. در بیماری قلبی یا کلیوی، مقدار مصرف باید مطابق توصیه تیم درمان تنظیم شود.
خشکی دهان، ادرار کم یا تیره، ضعف، سرگیجه و افزایش گیجی ممکن است با کمآبی همراه باشند، اما برای تشخیص کافی نیستند. ناتوانی در نوشیدن، کاهش هوشیاری یا بدتر شدن سریع وضعیت عمومی نیازمند ارزیابی پزشکی است.
اختلال بلع و خطر خفگی
سرفه هنگام غذا خوردن، خفگی مکرر، صدای خیس یا گرفته پس از نوشیدن، باقی ماندن غذا در دهان، طولانی شدن وعده یا عفونت تنفسی مکرر میتواند نشانه اختلال بلع باشد. نبود سرفه، آسپیراسیون را بهطور کامل رد نمیکند.
بیمار باید هنگام غذا خوردن بهاندازه کافی هوشیار و در وضعیت نشسته و پایدار باشد. لقمهها را متناسب با توانایی او ارائه کنید و برای جویدن و بلع فرصت کافی بدهید. تغییر بافت غذا یا غلیظ کردن مایعات را بدون ارزیابی پزشک و متخصص گفتاردرمانی آشنا با بلع انجام ندهید.
اگر بیمار دچار خفگی فعال شده و قادر به تنفس، صحبت یا سرفه مؤثر نیست، فوراً با اورژانس تماس بگیرید و اگر آموزش معتبر کمکهای اولیه دیدهاید، اقدامات مناسب را آغاز کنید.
امتناع از غذا
درد دندان، خشکی دهان، یبوست، تهوع، افسردگی، خستگی، ترس یا ناآشنایی با غذا را بررسی کنید. اجبار معمولاً اضطراب را افزایش میدهد. اگر امتناع ادامه یافت، کاهش وزن ایجاد شد یا نشانههای کمآبی ظاهر شدند، ارزیابی پزشکی لازم است.
تغذیه در دمانس پیشرفته
در دمانس پیشرفته، تصمیم درباره روش تغذیه باید با توجه به وضعیت بالینی، اهداف مراقبت، کیفیت زندگی و ترجیحات ثبتشده بیمار یا نماینده قانونی او گرفته شود. تغذیه لولهای الزاماً از آسپیراسیون پیشگیری نمیکند و مزایا و محدودیتهای آن باید با تیم درمان بررسی شود.

وعدههای غذایی متعادل، دریافت کافی پروتئین و مایعات، توجه به مشکلات جویدن و بلع و پایش وزن بیمار، نقش مهمی در پیشگیری از سوءتغذیه و حفظ سلامت بیماران مبتلا به آلزایمر دارند.
بهداشت فردی، لباس پوشیدن و مراقبت از پوست
حمام کردن بدون ایجاد تنش
مقاومت در برابر حمام ممکن است ناشی از ترس از آب یا سقوط، احساس سرما، خجالت، درد یا ناتوانی در فهم مراحل باشد. زمانی را انتخاب کنید که بیمار آرامتر است، وسایل را از قبل آماده کنید و هر مرحله را پیش از انجام توضیح دهید. اگر اضطراب شدید شد، کار را متوقف و بعداً دوباره امتحان کنید.
کف حمام باید غیرلغزنده و نور کافی باشد. دستگیره ایمنی و صندلی حمام ممکن است خطر سقوط را کاهش دهند. دمای آب را مراقب بررسی کند؛ زیرا بیمار ممکن است گرمای بیش از حد را درست تشخیص ندهد. برای حفظ حریم خصوصی، فقط بخش در حال شستوشو را آشکار کنید.
پس از حمام، چینهای پوستی، کشاله ران، زیر بغل و بین انگشتان را بهآرامی خشک کنید. مرطوبکننده مناسب میتواند برای پوست خشک مفید باشد.
لباس پوشیدن
لباسهای راحت و متناسب با فصل را به ترتیب پوشیدن آماده کنید و انتخاب را به دو گزینه محدود سازید. بستهای ساده و کفش غیرلغزنده ممکن است کمککننده باشند. هر مرحله را جداگانه توضیح دهید و به بیمار فرصت دهید آنچه را میتواند، خودش انجام دهد.
دهان و دندان
پوسیدگی، التهاب لثه، خشکی دهان یا پروتز نامناسب ممکن است با درد، کاهش اشتها یا بیقراری ظاهر شود. مسواک نرم و خمیردندان حاوی فلوراید را بهطور منظم استفاده کنید و پروتز دندان را از نظر تمیزی و ایجاد زخم بررسی کنید. درد دهان، تورم، خونریزی لثه یا امتناع مکرر از غذا نیازمند ارزیابی دندانپزشکی است.
پیشگیری از زخم فشاری
کاهش تحرک، رطوبت ناشی از بیاختیاری و سوءتغذیه خطر آسیب پوستی را افزایش میدهند. پوست، بهویژه پاشنه، قوزک، آرنج، استخوان خاجی و باسن، باید مرتب بررسی شود. قرمزی یا تغییر رنگ پایدار، گرمی، تورم، درد، تاول یا زخم نیازمند توجه است.
فشار را از ناحیه قرمز بردارید و آن را ماساژ ندهید. برنامه تغییر وضعیت باید بر اساس تحرک، تحمل، وضعیت پوست و ارزیابی خطر تنظیم شود؛ یک فاصله زمانی ثابت برای همه بیماران مناسب نیست. استفاده از تشک یا بالشتک مناسب و کاهش اصطکاک هنگام جابهجایی نیز اهمیت دارد. برای جزئیات بیشتر میتوانید راهنمای پیشگیری از زخم بستر در بیماران بستری را مطالعه کنید.
زخم عمیق، ترشح چرکی، بوی نامطبوع، گسترش قرمزی، افزایش درد یا تب نیازمند ارزیابی پزشکی است.
بیاختیاری ادرار یا مدفوع
بیاختیاری جدید را صرفاً به دمانس نسبت ندهید. عفونت ادراری، یبوست، مشکلات پروستات، داروها و دشواری دسترسی به سرویس بهداشتی میتوانند نقش داشته باشند. مسیر سرویس را روشن و بدون مانع نگه دارید و بیمار را بر اساس الگوی دفع در زمانهای مناسب همراهی کنید.
پوشینه باید بهموقع تعویض شود. پوست را با ملایمت تمیز و خشک کنید و در صورت نیاز از فرآورده محافظ پوست استفاده کنید. مراقبت را بدون سرزنش یا تحقیر انجام دهید.

رعایت بهداشت روزانه، کمک به استحمام با حفظ حریم خصوصی، استفاده از آب با دمای مناسب و ایجاد محیطی امن برای حمام کردن، به حفظ سلامت و آرامش بیمار مبتلا به آلزایمر کمک میکند.
پیشگیری از سقوط و ایمنسازی خانه
اختلال توجه و قضاوت، ضعف عضلانی، مشکلات تعادل و بینایی، افت فشار هنگام برخاستن و بعضی داروها میتوانند خطر سقوط را افزایش دهند. محدود کردن کامل حرکت راهحل مناسبی نیست؛ زیرا بیتحرکی خود به ضعف بیشتر منجر میشود.
اقدامات محیطی
- سیم برق، وسایل پراکنده و میزهای کوچک را از مسیر عبور بردارید.
- فرشهای لغزنده را حذف یا محکم کنید.
- راهرو، پله و مسیر اتاق خواب تا سرویس بهداشتی را روشن نگه دارید.
- در حمام از کفپوش ضدلغزش و دستگیره محکم استفاده کنید.
- کفش اندازه، بسته و غیرلغزنده انتخاب کنید.
- وسایل پرکاربرد را در ارتفاع مناسب قرار دهید.
- اگر پله خطرناک است، هنگام استفاده نظارت مستقیم فراهم کنید.
حفظ تحرک
پیادهروی کوتاه، حرکات ساده نشسته و فعالیتهای سبک روزانه میتوانند به حفظ قدرت و تعادل کمک کنند. نوع فعالیت باید با بیماریهای قلبی، مشکلات مفصلی و خطر سقوط هماهنگ باشد. اگر بیمار تلوتلو میخورد، پا را روی زمین میکشد یا چند بار افتاده است، ارزیابی پزشک یا فیزیوتراپیست مفید است.
عصا یا واکر فقط زمانی سودمند است که درست انتخاب شود و بیمار توانایی استفاده ایمن از آن را داشته باشد. بعضی بیماران به دلیل اختلال شناختی استفاده از وسیله را فراموش میکنند و به آموزش و نظارت نیاز دارند.
اقدام پس از سقوط
پس از سقوط، درد، تغییر شکل اندام، ناتوانی در ایستادن، ضربه سر و تغییر هوشیاری را بررسی کنید. بیمار را در صورت احتمال آسیب جدی بدون ضرورت جابهجا نکنید. ضربه سر همراه با استفراغ، سردرد شدید، کاهش هوشیاری یا علائم عصبی نیازمند اقدام فوری است. مصرف داروهای ضدانعقاد اهمیت ضربه سر را بیشتر میکند.
بعضی مشکلات حرکتی و بلع در دمانس میتوانند با پیامدهای سکته همپوشانی داشته باشند. برای مراقبت اختصاصی پس از سکته، راهنمای مراقبت از بیمار سکته مغزی در منزل نیز قابل استفاده است.

حذف موانع محیطی، استفاده از دستگیرههای ایمنی، نورپردازی مناسب و کمک هنگام راه رفتن، خطر زمینخوردن و آسیبهای ناشی از سقوط را در بیماران مبتلا به آلزایمر کاهش میدهد.
اختلال خواب و بیقراری عصرگاهی
بیدار شدن مکرر شبانه، خواب طولانی روز، جابهجایی چرخه خواب و افزایش سردرگمی در عصر در بعضی بیماران دیده میشود. افزایش بیقراری در ساعات پایانی روز گاهی «سندرم غروب آفتاب» نامیده میشود، اما هر بیقراری شبانهای را نباید به آن نسبت داد.
درد، تکرر ادرار، یبوست، تنگی نفس، آپنه خواب، داروها، نور ناکافی روز و چرتهای طولانی ممکن است اختلال خواب را تشدید کنند.
اختلال خواب، بیدارشدنهای مکرر شبانه و تغییر چرخه خواب و بیداری از مشکلات شایع در برخی بیماران مبتلا به دمانس هستند. برای شناخت انواع اختلالات خواب و روشهای مدیریت آنها، مقاله اختلالات خواب و روشهای درمان آنها را مطالعه کنید.
راهکارهای غیردارویی
- زمان بیدار شدن و خواب شبانه را تا حد امکان ثابت نگه دارید.
- در ساعات روز نور طبیعی و فعالیت متناسب فراهم کنید.
- چرتهای طولانی و خواب عصرگاهی را محدود کنید، مگر آنکه وضعیت بیمار خلاف آن را ایجاب کند.
- سر و صدای عصر، تلویزیون بلند و رفتوآمد اضافی را کاهش دهید.
- برای مسیر شبانه تا سرویس بهداشتی چراغ ملایم در نظر بگیرید.
- مصرف کافئین را در ساعات پایانی روز کاهش دهید.
- پیش از خواب، درد، گرسنگی، نیاز به دفع و ناراحتی ناشی از پوشینه را بررسی کنید.
اگر بیمار نیمهشب شروع به راه رفتن کرد، نور کافی فراهم کنید و او را در مسیر امن همراهی کنید. تلاش برای خواباندن اجباری ممکن است تنش را بیشتر کند.
داروهای خوابآور
داروهای خوابآور، آرامبخش و بعضی آنتیهیستامینها ممکن است گیجی، افت فشار، اختلال تعادل و سقوط را افزایش دهند. ملاتونین یا داروهای دیگر نیز برای همه بیماران اثر یکسان ندارند. مصرف هر داروی خواب باید پس از بررسی علت و با نظر پزشک باشد.
مصرف داروهای خوابآور و آرامبخش در سالمندان مبتلا به آلزایمر باید با احتیاط و تحت نظر پزشک انجام شود؛ زیرا برخی از این داروها میتوانند باعث خوابآلودگی، گیجی و افزایش خطر سقوط شوند. برای آشنایی با این داروها و عوارض احتمالی آنها، مطلب بنزودیازپینها و داروهای خوابآور؛ کاربردها و عوارض را مطالعه کنید.

اختلال خواب و بیقراری شبانه: تنظیم چرخه خواب و بیداری، فعالیت روزانه و ایجاد محیط آرام به بهبود خواب بیمار کمک میکند.
مدیریت ایمن داروها
اختلال حافظه میتواند به جا افتادن نوبت، مصرف تکراری یا اشتباه گرفتن قرصها منجر شود. میزان نظارت باید متناسب با توانایی بیمار باشد و با پیشرفت بیماری افزایش یابد.
فهرست دارویی
فهرستی شامل نام دارو، مقدار، زمان مصرف، علت تجویز و پزشک تجویزکننده تهیه کنید. داروهای بدون نسخه، مکملها و فرآوردههای گیاهی نیز باید ثبت شوند. پس از هر تغییر، فهرست را بهروز کنید و در مراجعات پزشکی همراه داشته باشید.
پیشگیری از خطا
- یک نفر را مسئول آمادهسازی و ثبت مصرف هر نوبت کنید.
- در صورت مناسب بودن، از جعبه تقسیم دارو استفاده کنید.
- داروها را مطابق شرایط درجشده روی بستهبندی نگهداری کنید.
- داروهای پرخطر را دور از دسترس بدون نظارت بیمار قرار دهید.
- دوز دارو را خودسرانه تغییر ندهید و دارو را ناگهانی قطع نکنید.
داروهای مورد استفاده در آلزایمر
دونپزیل، ریواستیگمین و گالانتامین از مهارکنندههای کولیناستراز هستند که ممکن است برای بعضی بیماران تجویز شوند. این داروها درمان قطعی نیستند و پاسخ افراد یکسان نیست. تهوع، اسهال، کاهش اشتها، کاهش وزن، سرگیجه و گاهی کندی ضربان قلب یا غش از عوارض احتمالیاند.
ممانتین ممکن است در برخی بیماران مبتلا به آلزایمر متوسط تا شدید استفاده شود. سرگیجه، سردرد، یبوست و گیجی از عوارض احتمالی آن هستند و وضعیت کلیه میتواند بر مقدار مصرف اثر بگذارد.
برخی داروهای دارای اثر آنتیکولینرژیک، آرامبخش یا خوابآور میتوانند گیجی، یبوست، احتباس ادرار یا خطر سقوط را بیشتر کنند. ضرورت داروها باید دورهای توسط پزشک یا داروساز بررسی شود.
امتناع از دارو یا مشکل بلع
علتهایی مانند تهوع، خشکی دهان، درد دهان، ترس، بدبینی و دشواری بلع را بررسی کنید. قرص را بدون تأیید پزشک یا داروساز خرد نکنید و کپسول را باز نکنید؛ بعضی فرآوردهها پوشش ویژه یا آزادسازی طولانیمدت دارند.
در صورت سرفه، خفگی یا باقی ماندن قرص در دهان، ارزیابی بلع لازم است. ممکن است شکل دارویی مایع یا جایگزین مناسب وجود داشته باشد، اما تغییر باید با راهنمایی تخصصی انجام شود.
نوبت فراموششده یا مصرف بیش از حد
اقدام مناسب به نوع دارو و زمان نوبت بعدی بستگی دارد. معمولاً نباید برای جبران، مقدار نوبت بعدی را خودسرانه دو برابر کرد. اگر احتمال مصرف بیش از حد وجود دارد، نام دارو، مقدار و زمان احتمالی مصرف را مشخص کنید و فوراً از پزشک، داروساز یا مرکز مسئول مسمومیتها راهنمایی بگیرید.
کاهش هوشیاری، اختلال تنفس، غش، تشنج یا ضعف شدید پس از مصرف دارو نیازمند تماس فوری با اورژانس است.
فعالیت ذهنی، اجتماعی و حفظ کیفیت زندگی
اگرچه توانایی شناختی کاهش مییابد، بیمار همچنان میتواند احساس، لذت و ارتباط انسانی را تجربه کند. برنامه مراقبت باید بر تواناییهای موجود تمرکز کند، نه فقط محدودیتها.
فعالیتهای مناسب
- نگاه کردن به عکسهای خانوادگی و مرور خاطرات خوشایند
- گوش دادن به موسیقی مورد علاقه یا آواز خواندن
- آبیاری گیاهان و باغبانی سبک
- مرتب کردن وسایل یا تا کردن لباس
- نقاشی، رنگآمیزی یا کار با ابزارهای ساده و ایمن
- پیادهروی کوتاه و مشارکت در کارهای سبک خانه
هدف امتحان گرفتن یا وادار کردن بیمار به یادآوری نیست. اگر فعالیت باعث خستگی، اضطراب یا ناکامی شد، آن را سادهتر یا متوقف کنید.
تعامل اجتماعی
گفتوگوی کوتاه، غذا خوردن در جمع کوچک یا تماس تصویری با فرد آشنا میتواند مفید باشد. در جمعهای شلوغ چند نفر همزمان سؤال نپرسند و امکان استراحت در محیط آرام فراهم باشد. اگر بیمار نام فردی را فراموش کرد، آرام خودتان را معرفی کنید و او را سرزنش نکنید.
در برخی بیماران، روشهای توانبخشی شناختی و مداخلات غیردارویی میتوانند به حفظ عملکردهای شناختی و بهبود کیفیت زندگی کمک کنند. انتخاب روش مناسب باید با توجه به وضعیت بیمار و ارزیابی تخصصی انجام شود. برای آشنایی با خدمات نوروتراپی میتوانید به صفحه مربوط مراجعه کنید.
احساسات و افسردگی
بیمار ممکن است ترس، شرمندگی، خشم یا غم را تجربه کند. نگرانی او را کوچک نشمارید و فرصت انتخابهای ساده را حفظ کنید. غمگینی مداوم، کاهش علاقه، تغییر اشتها یا اضطراب شدید نیازمند ارزیابی است؛ زیرا افسردگی و اضطراب ممکن است همزمان وجود داشته و قابل درمان باشند.
حمایت از مراقب و خانواده
مراقبت طولانیمدت میتواند باعث خستگی، اختلال خواب، اضطراب، فشار مالی و فرسودگی شود. تقسیم مسئولیت میان اعضای خانواده، برنامه استراحت، استفاده از خدمات مراقبتی و دریافت حمایت روانی میتواند پایداری مراقبت را افزایش دهد.
خستگی مداوم، تحریکپذیری، کاهش تمرکز، ناامیدی یا احساس ناتوانی در ادامه مراقبت از نشانههای فرسودگی هستند. درخواست کمک به معنای کوتاهی نیست؛ سلامت مراقب بخشی از ایمنی بیمار است.
اگر مراقبت در منزل دیگر ایمن نیست، بیمار به نظارت شبانهروزی نیاز دارد یا مراقب اصلی بهشدت فرسوده شده است، درباره افزایش حمایت حرفهای و گزینههای مراقبتی با تیم درمان گفتوگو کنید.
چه زمانی باید از پزشک یا اورژانس کمک گرفت؟
مراجعه پزشکی در اولین فرصت
- کاهش وزن، بیاشتهایی یا امتناع مداوم از غذا و مایعات
- سرفه یا خفگی هنگام خوردن و دشواری جدید در بلع
- سقوطهای مکرر یا افت تازه تعادل
- زخم، قرمزی پایدار پوست، ترشح یا تب
- بیاختیاری جدید، درد ادرار یا یبوست شدید
- توهم، بیقراری یا اختلال خواب جدید و مداوم
- غش، سرگیجه مکرر، کاهش اشتها یا افت عملکرد پس از شروع دارو
- نشانههای فرسودگی شدید مراقب
برخی مشکلات جسمی و اختلالات متابولیک، از جمله اختلالات تیروئید و کمبود بعضی ویتامینها، میتوانند در بروز یا تشدید مشکلات شناختی نقش داشته باشند. در صورت تجویز پزشک، انجام آزمایشهای موردنیاز از طریق خدمات آزمایشگاهی میتواند بخشی از روند ارزیابی بیمار باشد.
جمعبندی
مراقبت از بیمار آلزایمر و دمانس باید بر برنامه منظم، ارتباط محترمانه، حفظ استقلال، تغذیه و مایعات کافی، مدیریت ایمن داروها، پیشگیری از سقوط و زخم فشاری و حمایت از مراقب استوار باشد. هر تغییر ناگهانی در شناخت، رفتار یا توانایی جسمی نیازمند بررسی است و نباید خودکار به روند دمانس نسبت داده شود.
هدف مراقبت، متوقف کردن کامل بیماری یا حذف همه مشکلات نیست؛ بلکه باید زندگی بیمار تا حد امکان ایمنتر، آرامتر و معنادارتر شود. برنامهای که با نیازهای فردی بیمار هماهنگ باشد و بهطور دورهای با مشارکت خانواده و تیم درمان بازبینی شود، میتواند به حفظ کرامت و کیفیت زندگی بیمار کمک کند.
اگر بیمار شما دچار فراموشی پیشرونده، تغییرات رفتاری، اختلال در انجام فعالیتهای روزمره یا کاهش تواناییهای شناختی شده است، ارزیابی تخصصی میتواند به تشخیص بهتر علت مشکلات و تعیین مسیر مراقبت کمک کند. برای دریافت راهنمایی و بررسی شرایط بیمار، از طریق دریافت نوبت از دکتر رضا صائبی راد، متخصص جراحی مغز و اعصاب اقدام کنید.
این مطلب برای شما مفید بود؟
آن را با افرادی که ممکن است به آن نیاز داشته باشند به اشتراک بگذارید.
منابع
- Alzheimer’s Association – Clinical Practice Guideline for Alzheimer's Disease and Related Disorders (2024–2025)
- German Federal Ministry of Health – Dementia Guide for Home Care (2026)
- Alzheimer’s Disease International (ADI) – Resources
- Alzheimer’s Disease International (ADI) – World Alzheimer Report
- UpToDate – Management of the Patient with Dementia
- Alzheimer’s Association – Treatments for Alzheimer’s and Dementia
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE) – Dementia: Assessment Management and Support
- NICE – Dementia: Recommendations
- National Institute on Aging (NIA) – Alzheimer’s Caregiving
- National Institute on Aging (NIA) – Alzheimer's Disease: Managing Personality and Behavior Changes
سوالات متداول
چگونه میتوان بیمار آلزایمر را برای حمام کردن همراه کرد؟
زمانی را انتخاب کنید که بیمار آرامتر است، محیط را گرم و ایمن نگه دارید، وسایل را از قبل آماده کنید و هر مرحله را با جملهای کوتاه توضیح دهید. حریم خصوصی را حفظ کنید و اگر بیمار بهشدت مضطرب شد، کار را متوقف و در زمان دیگری امتحان کنید. اجبار فیزیکی یا سرزنش معمولاً مقاومت را بیشتر میکند.
با تکرار مداوم سؤالها در بیمار دمانس چه کنیم؟
با لحن آرام و پاسخ کوتاه جواب دهید و از گفتن عباراتی مانند «قبلاً گفتم» پرهیز کنید. برای اطلاعات مهم میتوان از تقویم یا یادداشت واضح استفاده کرد. گاهی تکرار سؤال ناشی از اضطراب است و بیمار بیش از پاسخ، به اطمینان خاطر نیاز دارد.
آیا بیقراری ناگهانی بخشی طبیعی از آلزایمر است؟
آلزایمر معمولاً بهتدریج پیشرفت میکند. بیقراری یا گیجی ناگهانی ممکن است با درد، عفونت، کمآبی، یبوست، احتباس ادرار، عارضه دارویی یا دلیریوم ارتباط داشته باشد و باید بررسی شود. کاهش هوشیاری یا علائم عصبی ناگهانی نیازمند تماس فوری با اورژانس است.
چگونه از گم شدن بیمار مبتلا به دمانس پیشگیری کنیم؟
برنامه روزانه منظم، نظارت متناسب، هشدار باز شدن در و همراهی هنگام خروج میتوانند کمککننده باشند. اطلاعات تماس خانواده را بهشکل ایمن همراه بیمار قرار دهید و عکس جدیدی از او داشته باشید. قفلها نباید خروج اضطراری را مختل کنند. در صورت گم شدن بیمار آسیبپذیر، بدون تأخیر با پلیس یا خدمات اضطراری محلی تماس بگیرید.
چه نشانههایی ممکن است بیانگر اختلال بلع باشند؟
سرفه یا خفگی هنگام غذا خوردن، صدای خیس پس از نوشیدن، باقی ماندن غذا در دهان، طولانی شدن وعده و عفونت تنفسی مکرر میتوانند نشانه باشند. بیمار باید توسط پزشک و در صورت نیاز متخصص گفتاردرمانی ارزیابی شود. بافت غذا یا غلظت مایعات را خودسرانه تغییر ندهید.
آیا میتوان قرص بیمار آلزایمر را خرد کرد؟
خیر، نه بدون تأیید پزشک یا داروساز. بعضی قرصها پوشش ویژه یا آزادسازی طولانیمدت دارند و خرد کردن آنها میتواند خطرناک باشد. اگر بیمار مشکل بلع دارد، درباره شکل مایع یا داروی جایگزین با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
برای بهبود خواب بیمار دمانس چه اقداماتی مفید است؟
زمان خواب و بیداری را منظم نگه دارید، در روز نور طبیعی و فعالیت متناسب فراهم کنید، چرت طولانی عصر را کاهش دهید و درد، تکرر ادرار، یبوست و عوارض دارویی را بررسی کنید. داروهای خوابآور ممکن است خطر گیجی و سقوط را افزایش دهند و نباید خودسرانه مصرف شوند.
چه زمانی مراقبت در منزل باید بازبینی شود؟
اگر سقوط یا سرگردانی تکرار میشود، بیمار به نظارت شبانهروزی نیاز دارد، تغذیه یا بلع مختل شده، رفتارها خطرناک شدهاند یا مراقب اصلی دچار فرسودگی شدید است، برنامه مراقبت باید با تیم درمان بازبینی شود. ممکن است حمایت حرفهای بیشتر یا گزینه مراقبتی دیگری لازم باشد.