پیشگیری از زخم بستر در بیماران بستری؛ راهنمای جامع مراقبت و درمان
با روشهای پیشگیری از زخم بستر در بیماران بستری، تغییر وضعیت بدن، مراقبت از پوست، تغذیه مناسب، علائم اولیه و روشهای درمان زخم فشاری آشنا شوید.

نویسنده
مهدی غلامپور
پژوهشگر نوروساینس و عضو تحریریه وبسایت دکتر رضا صائبی راد
بازبینی پزشکی
دکتر رضا صائبی راد
جراح مغز و اعصاب
زخم بستر چیست؟
زخم بستر که در پزشکی «آسیب فشاری» یا «زخم فشاری» نامیده میشود، نوعی آسیب موضعی پوست و بافتهای زیرین است که معمولاً در اثر فشار طولانیمدت یا ترکیب فشار و نیروی برشی ایجاد میشود. این عارضه بیشتر در نواحی نزدیک به برجستگیهای استخوانی، مانند دنبالچه، پاشنه، لگن، قوزک، آرنج و پشت سر دیده میشود؛ بااینحال، فشار ناشی از ماسک، لوله، آتل، بریس و سایر تجهیزات پزشکی نیز میتواند به پوست آسیب برساند.
بیماران بستری، بهویژه افرادی که به دلیل بیماری شدید، جراحی، آسیب مغزی یا نخاعی، کاهش سطح هوشیاری یا ضعف حرکتی نمیتوانند وضعیت بدن خود را تغییر دهند، بیشتر در معرض خطر هستند. زخم فشاری ممکن است با درد، عفونت، طولانی شدن دوره بستری، افزایش نیاز به مراقبت و کاهش کیفیت زندگی همراه باشد. در موارد عمیق، آسیب میتواند به عضله، تاندون، غضروف یا استخوان برسد.
بسیاری از آسیبهای فشاری با ارزیابی زودهنگام خطر، بررسی منظم پوست، کاهش فشار، جابهجایی ایمن، کنترل رطوبت و رسیدگی به تغذیه قابل پیشگیریاند؛ اما هیچ اقدام منفردی برای همه بیماران کافی نیست. برنامه پیشگیری باید متناسب با وضعیت بالینی، تحمل پوست، تحرک، خونرسانی و محدودیتهای درمانی هر بیمار تنظیم و مرتب بازبینی شود.
برای ارزیابی تخصصی مشکلات ستون فقرات، آسیبهای مغزی و نخاعی و سایر بیماریهای مرتبط، میتوانید برای رزرو نوبت دکتر رضا صائبیراد، متخصص و جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات اقدام کنید.
زخم بسترچگونه ایجاد میشود؟
وقتی بخشی از بدن برای مدتی طولانی بین سطح خارجی، مانند تشک یا صندلی، و یک برجستگی استخوانی تحت فشار قرار میگیرد، خونرسانی و تحمل بافت ممکن است کاهش پیدا کند. ادامه این وضعیت میتواند عملکرد سلولها را مختل و به تخریب بافت منجر شود. مدت فشار تنها عامل تعیینکننده نیست؛ شدت فشار، وضعیت گردش خون، سلامت عمومی، رطوبت پوست و توان بافت برای تحمل فشار نیز اهمیت دارند. در بیماران بدحال یا دچار اختلال خونرسانی، آسیب ممکن است در زمانی کوتاهتر ایجاد شود.

فشار طولانیمدت و نیروهای برشی میتوانند به بافتها آسیب برسانند. شدت و مدت فشار، وضعیت خونرسانی و تحمل بافت در شکلگیری آسیب فشاری نقش دارند؛ این آسیب ممکن است حتی در بافتهای عمقی آغاز شود.
فشار، برش و اصطکاک چه تفاوتی دارند؟
- فشار: باقی ماندن وزن بدن روی یک ناحیه، مانند دنبالچه یا پاشنه، باعث فشرده شدن بافت میشود.
- نیروی برشی: زمانی رخ میدهد که لایههای سطحی و عمقی بافت در جهتهای متفاوت حرکت کنند؛ برای مثال، وقتی بیمار در تخت نیمهنشسته به سمت پایین سر میخورد.
- اصطکاک: کشیده شدن پوست روی ملحفه یا سطح دیگر میتواند لایه سطحی پوست را آسیبپذیر کند.
- کاهش تحمل بافت: سوءتغذیه، کمآبی، اختلال خونرسانی، دیابت، کاهش حس و رطوبت مداوم میتوانند مقاومت پوست و بافتهای زیرین را کمتر کنند.
اصطلاح «زخم بستر» رایج است، اما «آسیب فشاری» مفهوم دقیقتری دارد؛ زیرا آسیب ممکن است پیش از باز شدن پوست یا حتی در عمق بافت آغاز شده باشد. بنابراین نباید برای شروع مراقبت منتظر ایجاد زخم آشکار ماند.

بیحرکتی طولانیمدت، اختلال خونرسانی، سوءتغذیه، رطوبت پوست و اصطکاک یا نیروی برشی میتوانند خطر آسیب فشاری را افزایش دهند. شناسایی عوامل خطر، نخستین گام برای پیشگیری مؤثر است.
چه کسانی بیشتر در معرض زخم بستر هستند؟
هر بیمار کمتحرک ممکن است دچار آسیب فشاری شود، ولی وجود چند عامل بهطور همزمان خطر را بیشتر میکند. شناسایی این عوامل باید در شروع بستری و پس از هر تغییر مهم در وضعیت بیمار انجام شود.
بیحرکتی یا ناتوانی در تغییر وضعیت
بیحرکتی از مهمترین عوامل خطر است. این موضوع فقط به فلج کامل محدود نمیشود؛ بیماری که میتواند دست یا پای خود را حرکت دهد، اما قادر نیست وزن بدن را جابهجا یا فشار را از ناحیه استخوانی بردارد، همچنان در معرض خطر است. بیماران پس از جراحیهای بزرگ، افراد بستری در بخش مراقبتهای ویژه، بیماران دارای درد شدید و کسانی که به دلیل بیثباتی یا محدودیت پزشکی اجازه حرکت ندارند، به برنامه اختصاصی کاهش فشار نیاز دارند.
بیماران مبتلا به آسیب نخاعی ممکن است به دلیل کاهش حس، محدودیت حرکتی و ناتوانی در تغییر وضعیت، در معرض خطر بیشتری برای ایجاد زخم بستر قرار بگیرند. آشنایی با عوارض و پیامدهای آسیب نخاعی (SCI) میتواند به درک بهتر اهمیت مراقبت از پوست و پیشگیری از آسیبهای فشاری کمک کند.
سن بالا و شکنندگی پوست
با افزایش سن، پوست ممکن است نازکتر و شکنندهتر شود و توان ترمیم آن کاهش یابد. سالمندان همچنین بیشتر با کاهش تحرک، کمآبی، سوءتغذیه و بیماریهای مزمن مواجهاند. بااینحال، سن بهتنهایی وقوع زخم را پیشبینی نمیکند و باید همراه با تحرک، تغذیه، گردش خون و وضعیت پوست ارزیابی شود.
آسیب مغزی، نخاعی و اختلالات عصبی
کاهش حس، ضعف یا فلج، اختلال هوشیاری و ناتوانی در بیان ناراحتی میتوانند باعث شوند فشار طولانیمدت بهموقع تشخیص داده نشود. در آسیب نخاعی، نبود درد به معنای نبود آسیب نیست. در بیماران مبتلا به آسیب مغزی نیز کاهش هوشیاری یا اختلال ارتباط میتواند گزارش ناراحتی را دشوار کند.
پس از جراحی مغز یا ستون فقرات، تغییر وضعیت باید با محدودیتهای جراحی و نظر تیم درمان هماهنگ باشد. در صورت نیاز، جزئیات مربوط به وضعیتدهی و فعالیت ایمن را میتوان در راهنمای مراقبت پس از جراحی ستون فقرات نیز مطالعه کرد.
بستری در بخش مراقبتهای ویژه
شدت بیماری، ناپایداری گردش خون، داروهای آرامبخش، تهویه مکانیکی، کاهش تحرک و وجود تجهیزات متعدد میتوانند خطر را در بخش مراقبتهای ویژه افزایش دهند. در این بیماران، تغییر وضعیت باید با توجه به وضعیت تنفسی و همودینامیک انجام شود و تجهیزات حیاتی نباید بدون هماهنگی جابهجا شوند.
بیمارانی که پس از آسیب تروماتیک مغزی (TBI) دچار کاهش سطح هوشیاری یا محدودیت حرکتی میشوند، ممکن است برای تغییر وضعیت و مراقبت روزانه به کمک نیاز داشته باشند. ارزیابی منظم پوست و توجه به وضعیت تغذیهای این بیماران، بخشی از مراقبت جامع دوران بستری است.
اختلال خونرسانی و بیماریهای زمینهای
بیماری شریانی محیطی، افت فشار خون، ناپایداری همودینامیک و برخی بیماریهای قلبی میتوانند تحمل بافت را کاهش دهند. دیابت نیز در صورت همراهی با نوروپاتی یا بیماری عروقی اهمیت بیشتری پیدا میکند. وجود این عوامل به معنای ایجاد قطعی زخم نیست، اما مراقبت دقیقتر را ضروری میکند.
سوءتغذیه و دریافت ناکافی غذا
کاهش وزن ناخواسته، کماشتهایی، کاهش توده عضلانی، اختلال بلع و دریافت ناکافی انرژی یا پروتئین میتوانند سلامت پوست و توان ترمیم را مختل کنند. بیماریهای کلیوی، قلبی و متابولیک ممکن است محدودیتهای تغذیهای یا مایعات ایجاد کنند؛ بنابراین افزایش خودسرانه پروتئین یا مایعات ایمن نیست.
رطوبت و بیاختیاری
تماس مکرر پوست با ادرار، مدفوع، عرق یا ترشحات، سد محافظ پوست را تضعیف میکند و آسیب ناشی از اصطکاک را افزایش میدهد. آسیب پوستی ناشی از رطوبت با زخم فشاری یکسان نیست، هرچند ممکن است هر دو همزمان وجود داشته باشند و تشخیص آنها به ارزیابی بالینی نیاز دارد.
سابقه زخم فشاری، جراحی طولانی و تجهیزات پزشکی
سابقه زخم قبلی نشان میدهد که عوامل زمینهای ممکن است همچنان وجود داشته باشند. در جراحیهای طولانی نیز ثابت ماندن بیمار و سپس کاهش تحرک پس از عمل، خطر را بالا میبرد. ماسکهای تنفسی، لولهها، آتلها، بریسها و وسایل تثبیتکننده باید از نظر فشار، تناسب و وضعیت پوست زیر آنها مرتب بررسی شوند.
ارزیابی خطر و معاینه پوست
ارزیابی خطر باید در زمان پذیرش انجام شود و به یک فرم یا امتیاز محدود نماند. توانایی حرکت، سطح هوشیاری، حس، وضعیت پوست، تغذیه، بیاختیاری، خونرسانی، سابقه زخم و وسایل در تماس با پوست همگی باید در نظر گرفته شوند. ارزیابی پس از جراحی، انتقال بین بخشها، کاهش تحرک، بدتر شدن هوشیاری، افت دریافت غذا یا ایجاد تغییر پوستی تکرار میشود.
مقیاس برادن
مقیاس برادن یکی از ابزارهای شناختهشده ارزیابی خطر است و شش حوزه را بررسی میکند:
- درک حسی و توانایی پاسخ به ناراحتی ناشی از فشار
- میزان قرار گرفتن پوست در معرض رطوبت
- سطح فعالیت کلی
- توانایی تغییر و کنترل وضعیت بدن
- وضعیت دریافت غذایی
- اصطکاک و نیروی برشی
در نسخه رایج این مقیاس، امتیاز پایینتر معمولاً با خطر بیشتر همراه است. آستانههای تفسیر ممکن است میان مراکز و جمعیتهای مختلف تفاوت داشته باشند؛ بنابراین امتیاز برادن نباید جایگزین معاینه پوست و قضاوت بالینی شود. مقیاسهای نورتون و واترلو نیز در برخی مراکز به کار میروند، اما انتخاب ابزار باید مطابق پروتکل همان مرکز باشد.

مقیاس برادن با بررسی حس، رطوبت، فعالیت، تحرک، تغذیه و اصطکاک یا نیروی برشی به ارزیابی خطر زخم بستر کمک میکند. نتیجه ارزیابی باید در کنار قضاوت بالینی و بررسی وضعیت پوست تفسیر شود.
کدام نواحی باید بررسی شوند؟
- ناحیه خاجی و دنبالچه
- پاشنهها، قوزکها و کناره پا
- برجستگیهای لگن و ران
- آرنجها و تیغههای شانه
- پشت سر و گوشها
- زانوها، بهویژه در صورت تماس با یکدیگر
- زیر ماسک، لوله، آتل، بریس، چسب و وسایل تثبیتکننده
- چینهای پوستی و نقاط تماس تجهیزات در افراد دارای چاقی یا کاهش وزن شدید
در معاینه فقط رنگ پوست مهم نیست. دما، قوام، تورم، درد، حساسیت و رطوبت نیز باید بررسی شوند. در پوستهای تیرهتر، قرمزی ممکن است واضح نباشد و تیرگی، رنگ زرشکی یا ارغوانی، گرمی یا سردی موضعی و تغییر قوام اهمیت بیشتری پیدا کند.

دنبالچه، پاشنهها، برجستگیهای لگن، آرنجها و پشت سر از نواحی مستعد آسیب فشاری هستند. محلهای پرخطر باید متناسب با وضعیت خوابیدن و نشستن بیمار بررسی شوند.
علائم اولیه زخم بستر
- تغییر رنگ پایدار: قرمزی در پوست روشن یا تیرگی، زرشکی و ارغوانی شدن در پوست تیرهتر.
- محو نشدن تغییر رنگ با فشار ملایم: میتواند نشانه آسیب مرحله اول باشد؛ ارزیابی باید توسط فرد آموزشدیده انجام شود.
- تغییر دما: ناحیه ممکن است نسبت به اطراف گرمتر یا سردتر باشد.
- درد یا سوزش: گاهی پیش از باز شدن پوست ایجاد میشود؛ نبود درد در بیمار دچار کاهش حس، آسیب را رد نمیکند.
- تورم یا تغییر قوام: سفتی، نرمی غیرعادی یا تورم موضعی میتواند هشداردهنده باشد.
- تاول یا باز شدن پوست: تاول شفاف یا خونی، ساییدگی و زخم باز به بررسی سریع نیاز دارند.
از ماساژ ناحیه قرمز یا مشکوک خودداری کنید. ناحیه را برای آزمایش بهطور مکرر فشار ندهید. فشار را بردارید و تغییر را گزارش کنید.

قرمزی پایدار یا تغییر رنگ پوست، گرمی یا سردی غیرمعمول، تورم، درد و تغییر قوام پوست میتوانند از نشانههای اولیه آسیب فشاری باشند. در پوستهای تیره، تغییر رنگ ممکن است کمتر آشکار باشد.
مراحل آسیب فشاری
مرحلهبندی باید توسط فرد آموزشدیده انجام شود. ظاهر سطحی همیشه عمق واقعی آسیب را نشان نمیدهد و همه زخمها نیز الزاماً از مرحله یک تا چهار بهترتیب پیشرفت نمیکنند.
مرحله یک
پوست هنوز سالم است، اما تغییر رنگ پایدار و معمولاً غیرقابلمحو شدن وجود دارد. درد، گرمی، سردی یا تغییر قوام ممکن است همراه آن باشد. در پوست تیره، تفاوت رنگ میتواند ظریف باشد.
مرحله دو
بخشی از ضخامت پوست از بین رفته و ممکن است زخم سطحی یا تاول با بستر صورتی یا قرمز دیده شود. آسیب ناشی از رطوبت، پارگی پوست و صدمه ناشی از چسب نباید بدون ارزیابی صحیح مرحله دو نامیده شوند.
مرحله سه
تمام ضخامت پوست از بین رفته و چربی زیرجلدی ممکن است دیده شود، اما عضله، تاندون یا استخوان نمایان نیست. عمق زخم با توجه به محل بدن متفاوت است و ممکن است حفره یا مسیر زیرپوستی وجود داشته باشد.
مرحله چهار
آسیب تمام ضخامت پوست و بافت وجود دارد و ممکن است عضله، تاندون، غضروف یا استخوان نمایان یا قابل لمس باشد. این زخمها به مراقبت تخصصی و بررسی عفونت عمقی نیاز دارند.
آسیب با عمق نامشخص و آسیب بافت عمقی
اگر بستر زخم با بافت مرده یا لایه زرد، قهوهای یا سیاه پوشیده شده باشد، عمق واقعی ممکن است مشخص نباشد. آسیب بافت عمقی نیز میتواند با تغییر رنگ زرشکی یا ارغوانی پایدار، تاول خونی و تغییر قوام ظاهر شود؛ حتی اگر سطح پوست هنوز باز نشده باشد. بافت سیاه را در خانه نباید برید یا جدا کرد، بهویژه در پاشنه که تصمیمگیری به ارزیابی خونرسانی نیاز دارد.
روشهای پیشگیری از زخم بستر
۱. تغییر وضعیت متناسب با بیمار
تغییر وضعیت یکی از ارکان پیشگیری است، اما فاصله زمانی ثابتی برای همه بیماران وجود ندارد. برنامه باید بر اساس سطح خطر، وضعیت پوست، نوع تشک، توانایی حرکت، درد، تحمل بیمار و وضعیت تنفسی و گردش خون تنظیم شود. اگر پس از یک وضعیت، قرمزی پایدار یا درد ایجاد شود، برنامه باید بازبینی شود.
وجود تشک کاهنده فشار نیاز به بررسی پوست و تغییر وضعیت را از بین نمیبرد. برای بیمار وابسته، بهتر است زمان و نوع وضعیت، میزان کمک لازم و نتیجه معاینه پوست ثبت شود. تغییر وضعیت بیمار ناپایدار، فرد دارای محدودیت پس از جراحی یا بیمار مبتلا به آسیب ستون فقرات باید فقط طبق برنامه تیم درمان انجام شود.
۲. وضعیتدهی صحیح در تخت
در حالت طاقباز، پشت سر، شانهها، آرنجها، دنبالچه و پاشنهها در معرض فشار هستند. در وضعیت پهلو، باید تا حد امکان از فشار مستقیم طولانی بر برجستگی استخوانی لگن جلوگیری شود. قرارگیری با زاویه مایل و حمایت بالش ممکن است برای برخی بیماران مناسب باشد، اما برای همه قابل استفاده نیست.
بالا بودن سر تخت گاهی برای تنفس، تغذیه یا درمان ضروری است. بااینحال، سر خوردن بیمار به پایین تخت نیروی برشی را در ناحیه خاجی افزایش میدهد. زاویه تخت باید مطابق نیاز پزشکی تنظیم شود و از کشیدن بیمار به سمت بالا روی ملحفه خودداری شود.

تغییر منظم وضعیت بدن و کاهش فشار مداوم بر نقاط حساس، از اصول مهم پیشگیری از زخم بستر در بیماران کمتحرک است. برنامه جابهجایی باید متناسب با وضعیت بیمار تنظیم شود.
۳. آزادسازی فشار پاشنه
برای بیمار کمتحرک، پاشنه باید مرتب بررسی شود. در صورت نیاز میتوان بالش مناسب را زیر ساق قرار داد تا پاشنه از سطح تشک فاصله بگیرد؛ فشار نباید فقط به تاندون آشیل یا یک نقطه دیگر منتقل شود. وسایل مخصوص آزادسازی پاشنه نیز باید از نظر اندازه، قرارگیری و وضعیت پوست بررسی شوند.
۴. انتخاب سطح حمایتی مناسب
تشک و سطح حمایتی باید با وزن، ابعاد بدن، سطح خطر، میزان تحرک و وضعیت پوست تناسب داشته باشند. تشک فومی مناسب میتواند فشار را بهتر توزیع کند. در بعضی بیماران پرخطر یا دارای زخم، تشکهای دینامیک یا فشار متناوب با نظر تیم درمان استفاده میشوند. هیچ تشکی بهتنهایی جایگزین تغییر وضعیت، آزادسازی پاشنه و مراقبت پوست نیست.
۵. جابهجایی بدون کشیدن پوست
- بیمار را مستقیماً روی ملحفه نکشید.
- در صورت نیاز از ملحفه لغزنده، تخته انتقال یا بالابر مناسب استفاده کنید.
- برای بیمار سنگین یا کاملاً وابسته از تعداد کافی افراد آموزشدیده کمک بگیرید.
- از پیچش تنه و اندامها جلوگیری کنید.
- پس از جابهجایی دشوار، پوست و وضعیت تجهیزات را بررسی کنید.
۶. مراقبت از پوست و کنترل رطوبت
- پس از تماس با ادرار یا مدفوع، پوست را با روش و شوینده ملایم پاک کنید.
- پوست را بدون مالش شدید خشک کنید.
- ملحفه یا پوشینه مرطوب را بهموقع تعویض کنید.
- برای پوست خشک، از مرطوبکننده مناسب استفاده کنید.
- در صورت توصیه تیم درمان، محصول محافظ سد پوستی به کار ببرید.
- پوست قرمز یا ناحیه مشکوک را ماساژ ندهید.
- پودر، پماد یا ماده خانگی را بدون توصیه حرفهای روی زخم نگذارید.
۷. مراقبت از محل تماس تجهیزات پزشکی
پوست زیر و اطراف ماسک، لوله، آتل و بریس باید تا حدی که ایمنی اجازه میدهد بررسی شود. وسیله باید اندازه و کشش مناسب داشته باشد. استفاده از پانسمان محافظ برای بعضی بیماران ممکن است مفید باشد، اما نباید عملکرد وسیله را مختل کند. تجهیزات حیاتی را بدون هماهنگی با تیم درمان برندارید یا جابهجا نکنید.
۸. تحرک زودهنگام و ایمن
اگر وضعیت بالینی اجازه دهد، تغییر وضعیت فعال در تخت، نشستن ایمن، انتقال به صندلی، راه رفتن با کمک و تمرینات حرکتی میتوانند مدت فشار مداوم را کاهش دهند. شروع فعالیت پس از جراحی یا در بیماریهای عصبی باید مطابق دستور تیم درمان باشد.
نقش تغذیه و آبرسانی
پوست و بافتها برای حفظ ساختار و ترمیم به انرژی، پروتئین، ویتامینها، مواد معدنی و مایعات کافی نیاز دارند. بااینحال، تغذیه مناسب بهتنهایی مانع زخم بستر نمیشود و باید در کنار کاهش فشار و مراقبت پوست اجرا شود.
غربالگری سوءتغذیه
وزن فعلی، کاهش وزن ناخواسته، اشتها، میزان واقعی غذای مصرفشده، توانایی جویدن و بلع و نیاز به کمک هنگام غذا خوردن باید بررسی شوند. در بیمار دچار ورم، وزن ممکن است وضعیت تغذیه را بهدرستی نشان ندهد. ابزارهای غربالگری تغذیه میتوانند کمککننده باشند، اما در صورت شناسایی خطر، ارزیابی کاملتر توسط متخصص تغذیه یا عضو واجد صلاحیت تیم درمان لازم است.
پروتئین و انرژی
پروتئین برای حفظ عضله و ترمیم بافت اهمیت دارد. تخممرغ کاملاً پخته، لبنیات، گوشت، مرغ، ماهی، حبوبات و سویا از منابع غذایی آن هستند. همه بیماران به مکمل پروتئین نیاز ندارند. مقدار مناسب باید بر اساس وزن، وضعیت تغذیه، شدت بیماری، وجود زخم، عملکرد کلیه و سایر شرایط تعیین شود.
اگر بیمار کماشتهاست، وعدههای کوچکتر و مکرر، غذاهای مغذی، کمک هنگام غذا خوردن و رسیدگی به تهوع، درد یا اختلال بلع ممکن است مفید باشد. مکمل خوراکی فقط در صورت نیاز و با نظر تیم درمان استفاده میشود.
ویتامینها و مواد معدنی
ویتامین C، روی، ویتامین A، آهن و سایر ریزمغذیها در عملکرد طبیعی بدن نقش دارند؛ اما مصرف دوزهای بالا بدون تشخیص کمبود لزوماً مفید نیست و ممکن است زیانآور باشد. هدف باید اصلاح کمبود واقعی باشد، نه مصرف خودسرانه مکمل.
مایعات و اختلال بلع
دریافت مایعات باید متناسب با نیاز و بیماریهای زمینهای باشد. در نارسایی قلبی یا بیماری کلیوی ممکن است محدودیت مایعات ضروری باشد؛ بنابراین افزایش خودسرانه مصرف خطرناک است. بیمار دچار سرفه، خفگی یا تغییر صدا هنگام خوردن و نوشیدن باید از نظر بلع ارزیابی شود. بافت غذا و غلظت مایعات نیز باید مطابق توصیه فرد متخصص تنظیم شود. تغذیه لولهای صرفاً برای پیشگیری از زخم بستر آغاز نمیشود و تصمیم درباره آن به وضعیت بالینی و اهداف مراقبت بستگی دارد.

دریافت پروتئین و انرژی کافی و تأمین مایعات مورد نیاز بدن، به حفظ سلامت پوست و ترمیم بافتها کمک میکند. برنامه تغذیه باید با توجه به نیازهای بیمار و محدودیتهای پزشکی او تنظیم شود.
اگر زخم ایجاد شد چه باید کرد؟
درمان زخم فشاری فقط انتخاب پانسمان نیست. کاهش فشار، ارزیابی عمق و خونرسانی، کنترل رطوبت، مدیریت درد، رسیدگی به تغذیه و بررسی عفونت باید همزمان انجام شوند.
ارزیابی و ثبت زخم
محل، اندازه، عمق قابل مشاهده، بستر زخم، نوع و مقدار ترشح، پوست اطراف، درد، بوی جدید و وجود حفره یا مسیر زیرپوستی باید ثبت شوند. تغییرات باید در طول زمان مقایسه شوند. مرحلهبندی و اندازهگیری بهتر است توسط فرد آموزشدیده انجام شود.
پانسمان زخم بستر
انتخاب پانسمان به عمق، مقدار ترشح، وضعیت بستر، پوست اطراف، درد و دفعات لازم برای تعویض بستگی دارد. پانسمانهای فومی، هیدروکلوئیدی، آلژینات یا هیدروفایبر هرکدام در شرایط خاص کاربرد دارند. محصولات ضدمیکروبی نیز برای همه زخمها مناسب نیستند. هیچ پانسمان یا پماد واحدی بهترین انتخاب برای تمام زخمهای فشاری نیست.
پانسمان خودسرانه ممکن است رطوبت نامناسب ایجاد کند، پوست اطراف را آسیب بزند یا علائم عفونت را پنهان کند. مواد خانگی و پمادهای نامشخص نباید روی بستر زخم استفاده شوند.
پاکسازی و دبریدمان
روش پاکسازی و نیاز به برداشتن بافت مرده به وضعیت زخم، خونرسانی، درد و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. دبریدمان ممکن است به روشهای مختلف انجام شود و تصمیمی تخصصی است. بافت سیاه یا خشک را در خانه نبرید و جدا نکنید.
عفونت و آنتیبیوتیک
هر زخم باز الزاماً عفونی نیست. افزایش یا گسترش قرمزی و گرمی، درد بیشتر، تورم، تغییر قابلتوجه ترشح، تأخیر غیرمنتظره در ترمیم، تب و افت وضعیت عمومی میتوانند مطرحکننده عفونت باشند. بوی نامطبوع بهتنهایی عفونت را ثابت نمیکند.
همه زخمهای بستر به آنتیبیوتیک نیاز ندارند. آنتیبیوتیک سیستمیک در صورت شواهد بالینی عفونت منتشر، عفونت عمقی، درگیری استخوان یا عفونت عمومی بدن ممکن است لازم باشد و باید توسط پزشک انتخاب شود. نتیجه مثبت کشت بهتنهایی، بدون ارزیابی بالینی، دلیل کافی برای مصرف خودسرانه آنتیبیوتیک نیست.
زخمهای عمیق و درمانهای پیشرفته
زخمهای مرحله سه و چهار ممکن است به ارزیابی جراح، متخصص زخم، پرستار، متخصص تغذیه و سایر اعضای تیم نیاز داشته باشند. درمان با فشار منفی یا جراحی برای همه بیماران مناسب نیست. تصمیم به جراحی به وسعت زخم، خونرسانی، عفونت، وضعیت عمومی و امکان کاهش فشار پس از عمل بستگی دارد.

درمان زخم بستر به مرحله آسیب، وضعیت بافت و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. کاهش فشار، پاکسازی مناسب زخم، انتخاب پانسمان متناسب و بررسی احتمال عفونت از اصول مهم درمان هستند.
نقش خانواده و مراقبان
- هر تغییر جدید پوست یا حال عمومی را سریع گزارش کنند.
- فقط پس از آموزش، در تغییر وضعیت و جابهجایی کمک کنند.
- کاهش اشتها، کاهش وزن، مشکل بلع یا دریافت کم مایعات را اطلاع دهند.
- محدودیتهای غذایی و مایعات بیمار را رعایت کنند.
- از ماساژ پوست قرمز، بریدن بافت سیاه و مصرف خودسرانه پماد یا آنتیبیوتیک پرهیز کنند.
- وسایل حیاتی، آتل و بریس را بدون هماهنگی تنظیم یا باز نکنند.
چکلیست روزانه پیشگیری
- خطر آسیب فشاری ارزیابی و پس از تغییر وضعیت بیمار بازبینی شده است.
- برنامه تغییر وضعیت متناسب با شرایط بیمار مشخص و ثبت شده است.
- پوست نواحی استخوانی و زیر تجهیزات بررسی شده است.
- فشار پاشنه در بیمار نیازمند کاهش یافته است.
- تشک و سطح حمایتی با وضعیت بیمار تناسب دارند.
- بیمار هنگام جابهجایی روی ملحفه کشیده نمیشود.
- رطوبت، بیاختیاری و وضعیت پوست مدیریت شدهاند.
- دریافت غذا و مایعات و مشکلات بلع بررسی شدهاند.
- تغییرات پوست، درد و اقدامات انجامشده ثبت شدهاند.
- در صورت ایجاد تغییر مشکوک، تیم درمان مطلع شده است.
چه زمانی اقدام فوری لازم است؟
هر تغییر پوستی جدید در بیمار کمتحرک باید گزارش شود. در موارد زیر ارزیابی سریع ضروری است:
- قرمزی یا تغییر رنگی که پس از برداشتن فشار باقی میماند
- تاول خونی، زخم باز یا بافت سیاه
- افزایش درد، گرمی، تورم یا ترشح
- گسترش قرمزی اطراف زخم
- بزرگتر یا عمیقتر شدن زخم
- تب، لرز، گیجی جدید یا ضعف شدید
- افت فشار خون یا بدتر شدن سریع حال عمومی
در صورت علائم شدید یا افت سریع وضعیت عمومی، باید از مسیر اورژانسی متناسب با محل مراقبت استفاده شود.
جمعبندی
پیشگیری از زخم بستر بر ارزیابی زودهنگام، معاینه منظم پوست، کاهش فشار، وضعیتدهی فردیسازیشده، جابهجایی ایمن، کنترل رطوبت و رسیدگی به تغذیه استوار است. تشک مناسب یا پانسمان بهتنهایی کافی نیست و برنامه باید با تغییر وضعیت بالینی بیمار بازبینی شود.
اگر آسیب ایجاد شده است، برداشتن فشار و ارزیابی تخصصی باید بدون تأخیر انجام شود. درمان به عمق زخم، خونرسانی، عفونت، تغذیه و بیماریهای زمینهای بستگی دارد و خوددرمانی میتواند مراقبت صحیح را به تأخیر بیندازد. این مقاله برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه و توصیه اختصاصی پزشک، پرستار یا تیم درمان نیست.
در صورت مشاهده علائم آسیب فشاری در بیماران دارای مشکلات حرکتی یا بیماریهای عصبی، دریافت نظر تخصصی از دکتر رضا صائبیراد، متخصص جراحی مغز و اعصاب میتواند در ارزیابی مشکلات زمینهای مرتبط کمککننده باشد.
تجربه بالینی دکتررضا صائبی راد؛ جراح مغز و اعصاب:
در مراقبت از بیماران کمتحرک، شناسایی زودهنگام تغییرات پوستی و کاهش فشار مداوم اهمیت زیادی دارد. ارزیابی منظم پوست، تغذیه مناسب و تنظیم برنامه تغییر وضعیت میتواند به کاهش خطر پیشرفت آسیب فشاری کمک کند.
این مطلب برای شما مفید بود؟
آن را با افرادی که ممکن است به آن نیاز داشته باشند به اشتراک بگذارید.
منابع
- National Library of Medicine. PubMed: Research Articles on Pressure Injury Prevention and Treatment.
- European Pressure Ulcer Advisory Panel (EPUAP). The International Guideline Is Out.
- Cochrane Database of Systematic Reviews. Nutritional Interventions for Preventing and Treating Pressure Ulcers
- Wound Healing Society. Wound Healing Society Guidelines for the Treatment of Pressure Ulcers. Wound Repair and Regeneration 2024
- National Pressure Injury Advisory Panel (NPIAP). Pressure Injury Stages
- Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ). Preventing Pressure Ulcers in Hospitals: A Toolkit for Improving Quality of Care.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Pressure Ulcers: Prevention and Management. Clinical Guideline CG179.
- International Guideline. Preventive Skin Care for Pressure Injury Prevention.
سوالات متداول
بیمار هر چند ساعت باید تغییر وضعیت داده شود؟
فاصله ثابتی برای همه بیماران وجود ندارد. زمانبندی باید بر اساس خطر زخم، وضعیت پوست، نوع تشک، توان حرکت، درد و وضعیت تنفسی و گردش خون تعیین شود. بیمار ناپایدار یا دارای محدودیت جراحی باید فقط طبق برنامه تیم درمان جابهجا شود.
آیا قرمزی پوست همیشه نشانه زخم بستر است؟
خیر. قرمزی ممکن است علتهای دیگری مانند رطوبت، التهاب یا اصطکاک داشته باشد؛ اما تغییر رنگ پایدار در ناحیه تحت فشار، بهویژه همراه درد، گرمی، تورم یا تغییر قوام، باید سریع بررسی شود.
آیا زخم بستر مرحله اول زخم باز دارد؟
معمولاً خیر. در مرحله اول پوست هنوز سالم است، اما تغییر رنگ پایدار و اغلب غیرقابلمحو شدن وجود دارد. تفاوت دما، درد یا تغییر قوام نیز ممکن است دیده شود.
آیا تشک ضد زخم بستر نیاز به تغییر وضعیت را برطرف میکند؟
خیر. تشک کاهنده فشار بخشی از برنامه پیشگیری است و جایگزین معاینه پوست، تغییر وضعیت متناسب، آزادسازی فشار پاشنه و مراقبت از رطوبت نمیشود.
آیا میتوان ناحیه قرمز را ماساژ داد؟
خیر. ماساژ یا مالش ناحیه قرمز و مشکوک ممکن است به بافت آسیبپذیر صدمه بیشتری بزند. فشار را از محل بردارید و موضوع را به تیم درمان گزارش کنید.
برای زخم بستر چه پمادی مناسب است؟
پماد واحدی برای همه زخمها وجود ندارد. انتخاب محصول یا پانسمان به عمق، ترشح، پوست اطراف، خونرسانی و وجود عفونت بستگی دارد. از مواد خانگی یا پمادهای خودسرانه استفاده نکنید.
آیا همه زخمهای بستر به آنتیبیوتیک نیاز دارند؟
خیر. آنتیبیوتیک فقط در صورت وجود شواهد بالینی عفونت و با نظر پزشک استفاده میشود. زخم باز یا کشت مثبت بهتنهایی الزاماً به معنای نیاز به آنتیبیوتیک سیستمیک نیست.
چه علائمی در زخم بستر اورژانسی هستند؟
تب یا لرز، گیجی جدید، افت فشار خون، گسترش سریع قرمزی، بدتر شدن ناگهانی حال عمومی، ترشح زیاد یا آسیب عمیق به ارزیابی فوری نیاز دارند. در این شرایط باید از مسیر اورژانسی محل مراقبت استفاده شود.