دارو های ضد اضطراب

اضطراب در موقعیت‌های پراسترس می‌تواند واکنشی طبیعی باشد؛ اما نگرانی یا ترسی که مداوم، شدید یا کنترل‌ناپذیر است و خواب، کار، تحصیل، روابط یا فعالیت‌های روزانه را مختل می‌کند، به ارزیابی تخصصی نیاز دارد. برای اطلاع بیشتر از این مشکلات مقاله اختلال اضطراب فراگیر و حملات پانیک را مطالعه کنید. درمان ممکن است شامل روان‌درمانی، دارو یا ترکیبی از هر دو باشد. داروهایی که برای اضطراب استفاده می‌شوند، یک گروه واحد نیستند. بعضی داروها مانند بنزودیازپین‌ها نسبتاً سریع اثر می‌کنند، در حالی که اثر ضداضطرابی داروهایی مانند مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI) و مهارکننده‌های بازجذب سروتونین و نورآدرنالین (SNRI) معمولاً تدریجی است. انتخاب دارو باید بر اساس نوع اختلال اضطرابی، شدت علائم، سن، بیماری‌های همراه، بارداری یا شیردهی، داروهای هم‌زمان و سابقه پاسخ به درمان انجام شود.

نکته مهم: این مطلب برای افزایش آگاهی است و جایگزین ارزیابی و تجویز پزشک نیست. داروی ضد اضطراب را خودسرانه شروع، جایگزین یا قطع نکنید و دوز آن را بدون نظر پزشک تغییر ندهید. برای دریافت نوبت و بررسی شرایط خود می توانید از بخش نوبت‌دهی سایت دکتر رضا صائبی‌راد اقدام نمائید.

انواع داروهای مورد استفاده برای اضطراب

گروه‌های زیر ممکن است با توجه به تشخیص و شرایط فرد برای درمان اضطراب در نظر گرفته شوند:

• داروهای ضدافسردگی SSRI
• داروهای ضدافسردگی SNRI
• بنزودیازپین‌ها
• بوسپیرون
• پرگابالین در بعضی شرایط
• هیدروکسی‌زین برای برخی کاربردهای کوتاه‌مدت
• داروهای دیگر برای نشانه‌ها یا موقعیت‌های خاص

کاربرد رسمی داروها و الگوی تجویز آنها ممکن است میان کشورها متفاوت باشد. همچنین یک دارو ممکن است برای یک اختلال اضطرابی مناسب باشد، اما برای اختلال دیگر یا برای فردی با بیماری زمینه‌ای خاص انتخاب مناسبی نباشد.

داروهای SSRI

SSRIها در اصل داروهای ضدافسردگی هستند، اما در درمان بسیاری از اختلالات اضطرابی نیز کاربرد دارند. سرترالین، اس‌سیتالوپرام، فلوکستین، پاروکستین و سیتالوپرام از نمونه‌های این گروه‌اند. انتخاب میان آنها به تشخیص، عوارض احتمالی، تداخلات و ویژگی‌های فرد بستگی دارد. اثر درمانی این داروها فوری نیست و معمولاً به‌تدریج ظاهر می‌شود. در شروع درمان ممکن است بعضی افراد به‌طور موقت تهوع، سردرد، بی‌قراری، تغییر خواب یا افزایش احساس اضطراب را تجربه کنند. عوارض احتمالی دیگر شامل تعریق، ناراحتی گوارشی و اختلال عملکرد جنسی است. SSRIها معمولاً اعتیاد به معنای رایج ایجاد نمی‌کنند، اما قطع ناگهانی بعضی از آنها می‌تواند با سرگیجه، علائم شبه‌آنفلوانزا، بی‌خوابی، تحریک‌پذیری یا احساس‌های غیرعادی همراه شود. به همین دلیل، کاهش دارو باید با برنامه‌ای متناسب با نوع دارو، دوز و مدت مصرف انجام شود. برای آشنایی بیشتر می‌توانید راهنمای داروهای ضدافسردگی، کاربردها و عوارض آنها را بخوانید.

داروهای SNRI

SNRIها بر سروتونین و نورآدرنالین اثر می‌گذارند. ونلافاکسین و دولوکستین از نمونه‌های شناخته‌شده این گروه هستند و ممکن است برای برخی اختلالات اضطرابی تجویز شوند. اثر ضداضطرابی آنها نیز معمولاً تدریجی است. تهوع، سردرد، خشکی دهان، تعریق، تغییر خواب و اختلال عملکرد جنسی از عوارض احتمالی‌اند. بعضی از داروهای این گروه ممکن است در برخی افراد فشار خون یا ضربان قلب را افزایش دهند؛ بنابراین پزشک بر اساس داروی انتخابی و وضعیت بیمار، پایش مناسب را در نظر می‌گیرد. قطع ناگهانی SNRIها نیز می‌تواند علائم قطع ایجاد کند.

بنزودیازپین‌ها

آلپرازولام، کلونازپام، لورازپام، دیازپام و اگزازپام نمونه‌هایی از بنزودیازپین‌ها هستند. این داروها معمولاً سریع‌تر از SSRIها و SNRIها اثر می‌کنند و ممکن است برای مدت محدود و در شرایط مشخص به کار روند. سریع‌الاثر بودن به معنای مناسب‌تر بودن برای مصرف طولانی‌مدت نیست.

عوارض و خطرهای مهم بنزودیازپین‌ها

• خواب‌آلودگی، گیجی و کندی واکنش
• اختلال تمرکز یا حافظه
• کاهش هماهنگی حرکتی و افزایش احتمال زمین‌خوردن، به‌ویژه در سالمندان
• ایجاد تحمل؛ یعنی نیاز به مقدار بیشتر برای رسیدن به اثر قبلی
• وابستگی جسمی و بروز علائم ترک در صورت قطع نامناسب
• احتمال سوءمصرف، به‌خصوص در افراد دارای سابقه اختلال مصرف مواد

قطع ناگهانی بنزودیازپین پس از مصرف مداوم ممکن است باعث بازگشت شدید اضطراب، بی‌خوابی، لرزش و در مواردی عوارض خطرناک مانند تشنج شود. کاهش دارو باید تحت نظر پزشک و به‌صورت فردی برنامه‌ریزی شود. اطلاعات تکمیلی در مقاله بنزودیازپین‌ها، داروهای خواب‌آور و خطر وابستگی ارائه شده است.

هشدار: مصرف بنزودیازپین‌ها همراه با الکل، داروهای اپیوئیدی یا سایر داروهای آرام‌بخش می‌تواند خواب‌آلودگی و کاهش هوشیاری را تشدید کند و خطر کندی یا سرکوب تنفس را افزایش دهد. چنین ترکیبی فقط در صورت اطلاع و نظارت پزشک قابل بررسی است.

بوسپیرون

بوسپیرون یک داروی ضد اضطراب غیربنزودیازپینی است که ممکن است برای درمان مداوم اضطراب، به‌ویژه در بعضی مبتلایان به اضطراب فراگیر، در نظر گرفته شود. این دارو معمولاً اثر آرام‌بخش فوری ندارد و برای متوقف کردن سریع حمله پانیک مناسب نیست. سرگیجه، سردرد، تهوع، سبکی سر و بی‌قراری از عوارض احتمالی بوسپیرون هستند. احتمال وابستگی آن مانند بنزودیازپین‌ها نیست، اما همچنان باید طبق نسخه مصرف شود و تداخلات دارویی آن بررسی شود.

پرگابالین

پرگابالین کاربردهایی مانند درمان بعضی دردهای نوروپاتیک دارد و در برخی کشورها یا شرایط برای اضطراب فراگیر نیز استفاده می‌شود. خواب‌آلودگی، سرگیجه، تاری دید، ورم اندام‌ها و افزایش وزن از عوارض احتمالی آن هستند. پرگابالین در بعضی افراد می‌تواند با سوءمصرف یا وابستگی همراه باشد. همچنین ترکیب آن با الکل، اپیوئیدها یا داروهای آرام‌بخش ممکن است خواب‌آلودگی و مشکلات تنفسی را تشدید کند. برای شناخت تفاوت‌های این دارو با گاباپنتین، مقاله گاباپنتین و پرگابالین؛ کاربردها، عوارض و تفاوت‌ها را مطالعه کنید.

هیدروکسی‌زین

هیدروکسی‌زین یک آنتی‌هیستامین خواب‌آور است که ممکن است در بعضی شرایط برای کاهش کوتاه‌مدت علائم اضطراب تجویز شود. خواب‌آلودگی، خشکی دهان، سرگیجه، تاری دید و کاهش تمرکز از عوارض احتمالی آن است. این دارو برای همه مناسب نیست. سابقه بعضی اختلالات ریتم قلب، مصرف داروهای مؤثر بر ریتم قلب، سالمندی، مشکلات ادراری یا برخی بیماری‌های چشمی می‌تواند در تصمیم‌گیری اهمیت داشته باشد. تا زمانی که اثر دارو بر هوشیاری مشخص نشده است، رانندگی یا کار با ابزار خطرناک مناسب نیست.

داروهای دیگر در موقعیت‌های خاص

گاهی پزشک برای علائم جسمی موقعیتی، مانند لرزش یا تپش قلب هنگام سخنرانی، دارویی از گروه بتابلوکرها را در نظر می‌گیرد. این داروها درمان اصلی نگرانی‌های مداوم یا همه انواع اضطراب نیستند و در افراد مبتلا به برخی بیماری‌های قلبی، فشار خون پایین یا آسم ممکن است مناسب نباشند. بعضی داروهای دیگر نیز در شرایط خاص و پس از ارزیابی تخصصی استفاده می‌شوند؛ اما انتخاب آنها به تشخیص دقیق، درمان‌های قبلی و نسبت فایده به خطر بستگی دارد. مصرف یک دارو صرفاً به دلیل توصیه اطرافیان یا تجربه فردی دیگر ایمن نیست.

بهترین یا قوی‌ترین داروی ضد اضطراب کدام است؟

دارویی که برای همه «بهترین» یا «قوی‌ترین» باشد وجود ندارد. قدرت آرام‌بخشی نیز معیار مناسبی برای انتخاب درمان نیست. داروی سریع‌الاثر ممکن است برای یک وضعیت کوتاه‌مدت مفید باشد، اما به دلیل خواب‌آلودگی یا وابستگی برای درمان پایدار انتخاب مناسبی نباشد. پزشک هنگام انتخاب درمان معمولاً نوع اختلال، شدت و مدت علائم، بیماری‌های جسمی و روان‌پزشکی همراه، خطر خودآسیب‌رسانی، مصرف الکل یا مواد، احتمال بارداری، داروهای دیگر و ترجیح آگاهانه بیمار را در نظر می‌گیرد. پاسخ به درمان نیز باید در پیگیری‌های منظم ارزیابی شود.

چه مدت طول می‌کشد تا دارو اثر کند؟

زمان شروع اثر به نوع دارو و ویژگی‌های فرد بستگی دارد. بنزودیازپین‌ها و هیدروکسی‌زین ممکن است نسبتاً سریع خواب‌آلودگی یا کاهش تنش ایجاد کنند. در مقابل، اثر کامل SSRIها، SNRIها و بوسپیرون معمولاً تدریجی است و ممکن است چند هفته زمان ببرد. نداشتن اثر فوری به معنای شکست درمان نیست. همچنین افزایش خودسرانه دوز برای سریع‌تر شدن اثر می‌تواند خطرناک باشد. پزشک بر اساس تحمل دارو، تغییر علائم و عوارض درباره ادامه یا اصلاح درمان تصمیم می‌گیرد.

تداخلات مهم داروهای ضد اضطراب

پیش از شروع درمان، فهرست همه داروهای نسخه‌ای و بدون نسخه، مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی باید در اختیار پزشک یا داروساز قرار گیرد. تداخلات مهم می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• الکل و داروهای آرام‌بخش: می‌توانند خواب‌آلودگی، اختلال تعادل و کاهش هوشیاری را تشدید کنند.
• اپیوئیدها: مصرف هم‌زمان با بنزودیازپین‌ها یا بعضی داروهای خواب‌آور می‌تواند خطر سرکوب تنفس و مصرف بیش از حد را افزایش دهد.
• داروها و مکمل‌های سروتونرژیک: ترکیب بعضی از آنها با SSRIها، SNRIها یا بوسپیرون ممکن است احتمال سندرم سروتونین را افزایش دهد.
• داروهای مؤثر بر ریتم قلب: ممکن است همراه برخی داروها، از جمله هیدروکسی‌زین یا بعضی ضدافسردگی‌ها، نیازمند احتیاط بیشتری باشند.
• فرآورده‌های گیاهی: طبیعی بودن به معنای بی‌خطر بودن نیست؛ بعضی فرآورده‌ها اثر خواب‌آور یا سروتونرژیک دارند.

تب، تعریق شدید، گیجی، بی‌قراری واضح، اسهال، لرزش، سفتی عضلات یا حرکات غیرعادی پس از شروع یا ترکیب داروهای مؤثر بر سروتونین نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

آیا داروهای ضد اضطراب اعتیادآورند؟

همه این داروها خطر یکسانی ندارند. بنزودیازپین‌ها می‌توانند تحمل، وابستگی جسمی و در بعضی افراد اختلال مصرف ایجاد کنند. پرگابالین نیز در افراد مستعد ممکن است سوءمصرف شود. SSRIها و SNRIها معمولاً اعتیاد به معنای ولع و مصرف اجباری ایجاد نمی‌کنند، اما قطع ناگهانی آنها می‌تواند علائم قطع به وجود آورد. وابستگی جسمی، علائم قطع و اعتیاد مفاهیم یکسانی نیستند؛ بااین‌حال هر سه موضوع باید در برنامه درمان و زمان قطع دارو جدی گرفته شوند.

بارداری و شیردهی

در بارداری یا شیردهی نمی‌توان یک توصیه واحد برای همه داروها ارائه کرد. خطر درمان‌نشدن اضطراب شدید نیز باید در کنار خطرهای احتمالی دارو بررسی شود. نوع دارو، دوز، زمان بارداری، شدت بیماری، پاسخ قبلی و وضعیت نوزاد در تصمیم‌گیری اهمیت دارند. بارداری دلیل مناسبی برای قطع ناگهانی داروی روان‌پزشکی نیست. فردی که باردار است، برای بارداری برنامه دارد یا شیر می‌دهد باید پیش از شروع، قطع یا تغییر دارو با پزشک خود مشورت کند.

مصرف در کودکان، نوجوانان و سالمندان

درمان اضطراب کودکان و نوجوانان باید پس از ارزیابی تخصصی انجام شود. روان‌درمانی، به‌ویژه درمان شناختی‌رفتاری، در بسیاری از موارد نقش مهمی دارد. اگر دارو لازم باشد، انتخاب دارو، دوز و پایش آن با بزرگسالان یکسان نیست. در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان جوانی که بعضی داروهای ضدافسردگی را آغاز می‌کنند، توجه به افزایش بی‌قراری، تغییرات غیرعادی خلق یا افکار خودآسیب‌رسان، به‌خصوص در شروع درمان و زمان تغییر دوز، ضروری است. سالمندان ممکن است نسبت به خواب‌آلودگی، گیجی، افتادن، اختلال حافظه و تداخل دارویی حساس‌تر باشند. بنزودیازپین‌ها و داروهای دارای اثرات آنتی‌کولینرژیک در این گروه به ارزیابی دقیق‌تری نیاز دارند.

دارو بهتر است یا روان‌درمانی؟

پاسخ برای همه یکسان نیست. درمان شناختی‌رفتاری و بعضی روش‌های روان‌درمانی می‌توانند برای اختلالات اضطرابی مؤثر باشند. در موارد خفیف تا متوسط ممکن است روان‌درمانی به‌تنهایی کافی باشد؛ در برخی افراد نیز ترکیب روان‌درمانی و دارو مناسب‌تر است. خواب منظم، فعالیت بدنی متناسب، کاهش مصرف کافئین و الکل و یادگیری مهارت‌های مدیریت اضطراب می‌توانند بخشی از برنامه درمان باشند، اما جایگزین ارزیابی تخصصی در اضطراب شدید یا ناتوان‌کننده نیستند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در موارد زیر بهتر است برای ارزیابی پزشکی یا روان‌شناختی اقدام شود:

• اضطراب چند هفته ادامه یافته یا رو به تشدید است.
• خواب، کار، تحصیل، روابط یا فعالیت‌های روزمره مختل شده‌اند.
• حملات مکرر ترس شدید، تپش قلب یا احساس خفگی رخ می‌دهد.
• برای کنترل علائم از الکل، مواد یا داروهای دیگر استفاده می‌شود.
• عوارض دارو آزاردهنده است یا پس از شروع درمان علائم بدتر شده‌اند.
• فرد باردار است، شیر می‌دهد یا برای بارداری برنامه دارد.

علائم نیازمند اقدام فوری

اگر فرد افکار خودکشی یا آسیب‌زدن به خود یا دیگران دارد، نمی‌تواند امنیت خود را حفظ کند، دچار کاهش شدید هوشیاری، تنفس کند یا دشوار، تشنج، غش، واکنش حساسیتی شدید یا علائم احتمالی مصرف بیش از حد دارو شده است، باید فوراً از اورژانس یا نزدیک‌ترین مرکز درمانی کمک گرفت. فرد خواب‌آلود یا دچار مصرف بیش از حد را تنها نگذارید و وادار به استفراغ نکنید.

جمع‌بندی

داروهای ضد اضطراب شامل گروه‌های گوناگونی با سرعت اثر، کاربرد و خطرهای متفاوت هستند. SSRIها و SNRIها در درمان مداوم بسیاری از اختلالات اضطرابی کاربرد دارند؛ بنزودیازپین‌ها ممکن است سریع‌تر اثر کنند، اما خطر خواب‌آلودگی، تحمل و وابستگی دارند. بوسپیرون، پرگابالین و هیدروکسی‌زین نیز فقط در شرایط مناسب و با توجه به وضعیت فرد استفاده می‌شوند. بهترین درمان بر اساس تشخیص دقیق و ارزیابی فردی انتخاب می‌شود. مصرف داروی شخص دیگر، ترکیب دارو با الکل یا مواد، و شروع یا قطع خودسرانه دارو می‌تواند خطرناک باشد.

برای بررسی علائم خود نیاز به مشاوره دارید؟
اگر اضطراب شما مداوم یا شدید شده است، داروی خاصی مصرف می‌کنید، درباره تداخل داروها نگرانی دارید یا در مورد مصرف دارو در بارداری، شیردهی یا سنین پایین سؤال دارید، بهتر است پیش از شروع، قطع یا تغییر دوز دارو با پزشک مشورت کنید.
برای دریافت نوبت و بررسی شرایط خود می‌توانید از بخش نوبت‌دهی سایت دکتر رضا صائبی‌راد اقدام کنید.