نوروپاتی محیطی چیست؟

نوروپاتی محیطی به آسیب یا اختلال عملکرد اعصابی گفته می‌شود که خارج از مغز و نخاع قرار دارند. این اعصاب پیام‌های مربوط به حس، حرکت و عملکردهای خودکار بدن را منتقل می‌کنند؛ بنابراین آسیب آن‌ها ممکن است باعث گزگز، بی‌حسی، درد سوزشی، ضعف عضلات، اختلال تعادل یا مشکلاتی مانند سرگیجه هنگام ایستادن شود.

نوروپاتی یک بیماری واحد نیست و علت‌ها و الگوهای مختلفی دارد. تشخیص دقیق مهم است، زیرا درمان به علت زمینه‌ای و نوع عصب درگیر بستگی دارد. این مطلب برای آگاهی عمومی تهیه شده است و جای ارزیابی پزشک یا متخصص مغز و اعصاب را نمی‌گیرد.

نوروپاتی محیطی به آسیب یا اختلال عملکرد اعصاب خارج از مغز و نخاع گفته می‌شود. این اختلال می‌تواند باعث گزگز، بی‌حسی، درد سوزشی، ضعف یا اختلال تعادل شود.

اعصاب محیطی چه وظایفی دارند؟

اعصاب محیطی از نظر عملکرد به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

• اعصاب حسی: اطلاعاتی مانند لمس، درد، دما، ارتعاش و موقعیت اندام را به مغز منتقل می‌کنند. آسیب آن‌ها ممکن است باعث گزگز، سوزش، بی‌حسی یا کاهش حس شود.
• اعصاب حرکتی: فرمان حرکت را به عضلات می‌رسانند. درگیری آن‌ها می‌تواند با ضعف، گرفتگی عضله، افتادن پا یا کاهش حجم عضله همراه باشد.
• اعصاب خودکار یا اتونوم: در تنظیم فشار خون، تعریق، ضربان قلب، گوارش و عملکرد مثانه نقش دارند. آسیب آن‌ها ممکن است سرگیجه هنگام برخاستن، تغییر تعریق یا اختلالات گوارشی و ادراری ایجاد کند.

علائم نوروپاتی محیطی چیست؟

علائم به نوع رشته عصبی، محل آسیب و سرعت پیشرفت آن بستگی دارند. بعضی افراد درد شدیدی دارند، در حالی که در برخی دیگر کاهش حس یا ضعف مهم‌تر است.

گزگز و بی‌حسی دست یا پا

مورمور، سوزن‌سوزن شدن و بی‌حسی از علائم شایع هستند. در بسیاری از پلی‌نوروپاتی‌ها، علائم ابتدا از انگشتان و کف هر دو پا شروع می‌شوند و به‌تدریج به سمت ساق‌ها پیش می‌روند. در مراحل بعد ممکن است دست‌ها نیز درگیر شوند. به این توزیع، الگوی «جوراب و دستکش» گفته می‌شود.

درد سوزشی یا برق‌آسا

درد نوروپاتیک ممکن است به شکل سوزش، تیرکشیدن، شوک الکتریکی یا درد تیز احساس شود. گاهی تماس سبک لباس یا ملحفه نیز دردناک می‌شود. این حالت حساسیت غیرطبیعی به لمس است و در بعضی نوروپاتی‌های دردناک دیده می‌شود.

کاهش حس درد و دما

آسیب عصب همیشه باعث افزایش درد نمی‌شود. کاهش حس می‌تواند سبب شود فرد بریدگی، تاول یا سوختگی پا را متوجه نشود. این موضوع در افراد مبتلا به دیابت اهمیت ویژه دارد، زیرا زخم پای کم‌حس ممکن است بدون درد واضح پیشرفت کند.

ضعف عضلات و اختلال راه رفتن

درگیری رشته‌های حرکتی ممکن است بلند کردن پنجه پا، بالا رفتن از پله، گرفتن اشیا یا انجام حرکات ظریف دست را دشوار کند. ضعف طولانی‌مدت گاهی با کاهش حجم عضله همراه می‌شود.

اختلال تعادل

مغز برای حفظ تعادل به اطلاعات حسی پاها نیاز دارد. کاهش حس ارتعاش یا موقعیت اندام ممکن است باعث ناپایداری هنگام راه رفتن، به‌خصوص در تاریکی، و افزایش احتمال زمین‌خوردن شود. سرگیجه و عدم تعادل علت‌های متعددی دارند و همیشه ناشی از نوروپاتی نیستند؛ برای آشنایی با تفاوت‌ها می‌توانید مطلب علت‌های سرگیجه و روش تشخیص آن را مطالعه کنید.

علائم نوروپاتی اتونوم

• سرگیجه، سیاهی رفتن چشم یا ضعف هنگام برخاستن
• کاهش یا افزایش غیرعادی تعریق
• عدم تحمل گرما
• یبوست، اسهال یا احساس پری طولانی‌مدت معده
• اختلال تخلیه مثانه یا مشکلات جنسی

این علائم اختصاصی نوروپاتی نیستند و برای مشخص شدن علت به ارزیابی پزشکی نیاز دارند.

آیا هر گزگز و بی‌حسی به معنی نوروپاتی است؟

خیر. فشار روی ریشه عصبی در گردن یا کمر، بیماری‌های مغز یا نخاع، اختلالات عضلانی و گیر افتادن یک عصب نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند. برای مثال، بی‌حسی انگشتان در مسیر عصب مدیان ممکن است با سندرم تونل کارپال مرتبط باشد، نه پلی‌نوروپاتی.

الگوی علائم سرنخ مهمی است. شروع تدریجی و متقارن از پاها بیشتر با پلی‌نوروپاتی سازگار است؛ اما درد و بی‌حسی در مسیر مشخص یک عصب یا ریشه عصبی می‌تواند علت دیگری داشته باشد.

گزگز، بی‌حسی یا ضعف دست‌ها همیشه ناشی از نوروپاتی محیطی نیست و گاهی ممکن است به دلیل فشار بر ریشه‌های عصبی گردن ایجاد شود. یکی از علل شایع این حالت دیسک گردن است. برای آشنایی بیشتر با علائم، تشخیص و روش‌های درمان این مشکل، می‌توانید مقاله دیسک گردن را مطالعه کنید.

برخی علائم مانند گزگز، بی‌حسی، ضعف یا سنگینی پاها می‌توانند علاوه بر نوروپاتی محیطی در اثر فشار بر ساختارهای عصبی ستون فقرات نیز ایجاد شوند. یکی از علل مهم این حالت، تنگی کانال نخاعی است. برای آشنایی بیشتر با علائم، علت‌ها و روش‌های درمان این بیماری، می‌توانید مقاله تنگی کانال نخاعی را مطالعه کنید.

نوروپاتی محیطی می‌تواند با گزگز، بی‌حسی، درد سوزشی، حساسیت غیرطبیعی، ضعف عضلات و اختلال تعادل همراه باشد. نوع علائم به این بستگی دارد که اعصاب حسی، حرکتی یا خودکار درگیر شده باشند.

اگر علت گزگز، بی‌حسی یا درد عصبی شما مشخص نیست، ممکن است برای افتراق نوروپاتی محیطی از مشکلاتی مانند فشار روی ریشه عصبی یا گیر افتادن عصب، به معاینه تخصصی و بررسی‌های تکمیلی نیاز باشد. برای ارزیابی دقیق‌تر می‌توانید از طریق رزرو نوبت دکتر رضا صائبی‌راد اقدام کنید.

علت‌های نوروپاتی محیطی

گاهی یک علت مشخص وجود دارد و گاهی چند عامل هم‌زمان به عصب آسیب می‌رسانند. در بعضی افراد نیز با وجود بررسی مناسب، علت روشنی پیدا نمی‌شود.

دیابت و اختلال قند خون

دیابت از علت‌های مهم پلی‌نوروپاتی است. بالا بودن طولانی‌مدت قند خون می‌تواند به رشته‌های عصبی و رگ‌های تغذیه‌کننده آن‌ها آسیب برساند. نوروپاتی دیابتی معمولاً از پاها آغاز می‌شود و ممکن است با درد، بی‌حسی، کاهش حس محافظتی و مشکلات تعادل همراه باشد.

کمبود یا مصرف بیش‌ازحد بعضی ویتامین‌ها

کمبود ویتامین B12 ممکن است با گزگز، بی‌حسی، اختلال حس موقعیت اندام و مشکل راه رفتن همراه شود. از طرف دیگر، مصرف بیش‌ازحد مکمل‌های حاوی ویتامین B6 می‌تواند خود موجب نوروپاتی حسی شود. به همین دلیل مصرف خودسرانه مکمل‌های موسوم به «تقویت عصب» توصیه نمی‌شود.

داروها و مواد سمی

برخی داروهای شیمی‌درمانی و تعدادی از داروهای دیگر ممکن است به اعصاب محیطی آسیب برسانند. تماس شغلی یا محیطی با بعضی مواد سمی و مصرف زیاد و طولانی‌مدت الکل نیز از عوامل احتمالی هستند. هیچ دارویی را به دلیل نگرانی از نوروپاتی خودسرانه قطع نکنید؛ پزشک باید فایده، خطر و گزینه‌های جایگزین را بررسی کند.

بیماری‌های التهابی و خودایمنی

در برخی بیماری‌ها سیستم ایمنی به اعصاب یا پوشش آن‌ها حمله می‌کند. این نوروپاتی‌ها ممکن است با ضعف نسبتاً سریع، کاهش رفلکس‌ها یا علائم نامتقارن همراه باشند و گاهی به درمان تخصصی فوری نیاز دارند.

سایر علت‌ها

• بیماری پیشرفته کلیه یا کبد
• برخی اختلالات تیروئید، خونی یا عفونی
• بیماری‌های ارثی اعصاب
• فشار، کشیدگی یا آسیب مستقیم یک عصب
• برخی بدخیمی‌ها یا اختلالات همراه آن‌ها

برخی علائم مانند بی‌حسی، ضعف، اختلال تعادل یا درد عصبی می‌توانند در بیماری‌های نخاعی نیز دیده شوند و همیشه به معنی نوروپاتی محیطی نیستند. اگر علائم با اختلال راه رفتن، ضعف قابل‌توجه یا تغییر عملکرد حسی همراه باشند، بررسی علت‌های مرکزی نیز اهمیت دارد. برای آشنایی بیشتر می‌توانید مقاله آسیب نخاعی را مطالعه کنید.

درد، گزگز یا بی‌حسی پا همیشه ناشی از نوروپاتی محیطی نیست و در برخی بیماران ممکن است به دلیل تحریک یا فشار بر ریشه عصبی ایجاد شود. یکی از نمونه‌های شایع این حالت سیاتیک است. برای آشنایی بیشتر با علائم، علت‌ها و روش‌های درمان این مشکل، می‌توانید مقاله سیاتیک را مطالعه کنید.

دیابت، کمبود ویتامین B12، برخی داروها، بیماری‌های خودایمنی، اختلالات متابولیک و فشار یا آسیب مستقیم عصب از علل مهم نوروپاتی محیطی هستند. تشخیص علت زمینه‌ای نقش اساسی در انتخاب درمان دارد.

نوروپاتی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص تنها بر اساس وجود گزگز انجام نمی‌شود. پزشک باید مشخص کند آیا علائم از اعصاب محیطی منشأ گرفته‌اند، کدام رشته‌ها درگیرند و آیا علت قابل درمانی وجود دارد.

شرح حال و معاینه عصبی

پزشک درباره زمان شروع و سرعت پیشرفت علائم، محل بی‌حسی، وجود درد یا ضعف، بیماری‌های زمینه‌ای، داروها، مکمل‌ها، مصرف الکل، سابقه خانوادگی و تماس با مواد سمی سؤال می‌کند. در معاینه نیز قدرت عضلات، رفلکس‌ها، انواع حس، نحوه راه رفتن و تعادل بررسی می‌شوند.

آزمایش خون

آزمایش‌ها بر اساس شرایط هر فرد انتخاب می‌شوند. ممکن است بررسی قند خون، HbA1c، ویتامین B12، شمارش سلول‌های خونی، عملکرد کلیه، کبد و تیروئید یا برخی پروتئین‌های خون لازم باشد. آزمایش‌های خودایمنی، عفونی یا ژنتیکی فقط در صورت وجود سرنخ بالینی درخواست می‌شوند.

نوار عصب و عضله

نوار عصب و عضله معمولاً شامل بررسی هدایت عصبی و الکترومیوگرافی است. این آزمایش‌ها می‌توانند به تعیین محل و شدت آسیب، حسی یا حرکتی بودن درگیری و افتراق نوروپاتی از فشار روی ریشه عصبی یا بیماری عضله کمک کنند.

طبیعی بودن نوار عصب، همه انواع نوروپاتی را رد نمی‌کند. در نوروپاتی فیبرهای کوچک، فرد ممکن است درد سوزشی یا اختلال حس دما داشته باشد، در حالی که بررسی هدایت اعصاب بزرگ طبیعی است. در چنین شرایطی پزشک ممکن است آزمایش‌های تخصصی‌تری مانند بررسی عملکرد اتونوم یا بیوپسی پوست را در نظر بگیرد.

آیا MRI لازم است؟

MRI آزمایش اصلی برای همه افراد مبتلا به پلی‌نوروپاتی نیست. اگر معاینه احتمال درگیری مغز، نخاع یا ریشه عصبی را مطرح کند، تصویربرداری ممکن است لازم شود.

تشخیص نوروپاتی محیطی با شرح حال، معاینه عصبی و آزمایش‌های هدفمند آغاز می‌شود. در صورت نیاز، نوار عصب و عضله شامل NCS و EMG برای مشخص‌کردن نوع و الگوی آسیب عصبی انجام می‌شود.

درمان نوروپاتی محیطی

درمان بر سه محور استوار است: کنترل علت زمینه‌ای، کاهش علائم و حفظ عملکرد و ایمنی. هیچ درمان واحدی برای همه بیماران مناسب نیست.

درمان علت زمینه‌ای

• در دیابت، مدیریت قند خون و سایر عوامل خطر می‌تواند به کاهش احتمال پیشرفت آسیب کمک کند.
• در صورت اثبات کمبود B12، پزشک روش مناسب جبران آن را تعیین می‌کند.
• اگر دارویی عامل احتمالی باشد، تغییر درمان فقط باید با نظر پزشک انجام شود.
• نوروپاتی‌های التهابی، خودایمنی یا ارثی ممکن است به ارزیابی و درمان تخصصی نیاز داشته باشند.

بهبود عصب، در صورت امکان، معمولاً تدریجی است و ممکن است هفته‌ها تا ماه‌ها زمان ببرد. برخی آسیب‌ها نیز ممکن است کامل برگشت‌پذیر نباشند.

درمان دارویی نوروپاتی محیطی باید بر اساس علت بیماری، نوع درد، بیماری‌های همراه، عملکرد کلیه و تداخلات دارویی انتخاب شود و ممکن است در طول درمان نیاز به بازبینی یا تنظیم دارو وجود داشته باشد. برای آشنایی بیشتر با ارزیابی و مدیریت داروها می‌توانید صفحه خدمات دارویی را مشاهده کنید.

کنترل درد نوروپاتیک

درد عصبی ممکن است به مسکن‌های معمول پاسخ کافی ندهد. پزشک بسته به بیماری‌های همراه، عملکرد کلیه، خواب، خلق، داروهای هم‌زمان و احتمال عوارض، از گروه‌های دارویی مخصوص درد نوروپاتیک استفاده می‌کند. این داروها معمولاً شدت درد را کاهش می‌دهند و لزوماً عصب را ترمیم نمی‌کنند.

داروهای درد عصبی می‌توانند خواب‌آلودگی، سرگیجه یا عوارض دیگری ایجاد کنند؛ بنابراین شروع، تنظیم یا قطع آن‌ها باید زیر نظر پزشک باشد. مصرف خودسرانه دارو، مکمل یا فرآورده‌های گیاهی ممکن است خطرناک باشد.

در بعضی بیماران مبتلا به درد نوروپاتیک، داروهایی مانند دولوکستین یا آمی‌تریپتیلین می‌توانند به‌عنوان بخشی از درمان در نظر گرفته شوند. انتخاب این داروها به نوع نوروپاتی، بیماری‌های همراه و عوارض احتمالی بستگی دارد. برای آشنایی بیشتر با این گروه دارویی، می‌توانید مقاله داروهای ضدافسردگی را مطالعه کنید.

در برخی بیماران مبتلا به نوروپاتی محیطی دردناک، داروهایی مانند گاباپنتین و پرگابالین می‌توانند برای کاهش دردهای سوزشی، تیرکشنده یا برق‌آسا در نظر گرفته شوند. انتخاب این داروها به علت نوروپاتی، شدت علائم، عملکرد کلیه و عوارض احتمالی بستگی دارد. برای آشنایی بیشتر با کاربردها، تفاوت‌ها و عوارض این دو دارو، می‌توانید مقاله گاباپنتین و پرگابالین را مطالعه کنید.

درد نوروپاتیک معمولاً پاسخ متفاوتی نسبت به دردهای عضلانی یا التهابی دارد و همه مسکن‌ها برای آن اثربخشی یکسانی ندارند. برای آشنایی بیشتر با گروه‌های مختلف داروهای ضددرد، کاربردها و عوارض آن‌ها می‌توانید مقاله مسکن‌ها و داروهای ضددرد را مطالعه کنید.

فیزیوتراپی و پیشگیری از زمین‌خوردن

در صورت ضعف یا اختلال تعادل، تمرینات قدرتی، تعادلی و راه رفتن زیر نظر فیزیوتراپیست می‌توانند به حفظ عملکرد کمک کنند. مناسب‌سازی روشنایی خانه، برداشتن موانع، استفاده از کفش ثابت و در صورت نیاز وسایل کمکی نیز ممکن است خطر زمین‌خوردن را کاهش دهد.

مراقبت از پاها

افرادی که حس پایشان کاهش یافته است باید پاها را هر روز از نظر بریدگی، تاول، قرمزی، تورم یا زخم بررسی کنند. راه رفتن با پای برهنه، استفاده از کیسه آب داغ روی پای کم‌حس و پوشیدن کفش نامناسب می‌تواند خطر آسیب را افزایش دهد.

درمان نوروپاتی محیطی به علت بیماری بستگی دارد و می‌تواند شامل کنترل عامل زمینه‌ای، درمان درد نوروپاتیک، فیزیوتراپی و مراقبت از پاها باشد. داروهای ضددرد معمولاً علائم را کاهش می‌دهند و لزوماً عصب آسیب‌دیده را ترمیم نمی‌کنند.

چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟

در صورت تنگی نفس، مشکل بلع، ضعف رو به افزایش طی ساعت‌ها یا روزها، ناتوانی ناگهانی در راه رفتن، بی‌اختیاری جدید همراه با ضعف پا یا بی‌حسی ناحیه بین پاها، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.

بی‌حسی یا ضعف ناگهانی یک‌طرفه، افتادگی صورت، اختلال گفتار، دوبینی یا سردرد ناگهانی شدید ممکن است نشانه بیماری مغزی مانند سکته باشد، نه نوروپاتی معمول. در این وضعیت با اورژانس تماس بگیرید و منتظر برطرف شدن علائم نمانید. برای شناخت علائم اصلی می‌توانید راهنمای علائم هشداردهنده سکته مغزی را ببینید.

موارد زیر نیز به ارزیابی سریع پزشکی نیاز دارند:

• ضعف پیشرونده، افتادن پا یا افزایش زمین‌خوردن
• شروع نامتقارن یا پیشرفت سریع علائم
• غش یا افت شدید فشار هنگام ایستادن
• زخم پای همراه با قرمزی، تورم، ترشح، بوی غیرعادی، تب یا تغییر رنگ بافت
• شروع علائم پس از داروی جدید، شیمی‌درمانی یا تماس احتمالی با ماده سمی

ضعف سریع یا پیشرونده، مشکل در راه رفتن، ضعف صعودی، اختلال تنفس یا بلع و اختلال جدید کنترل ادرار یا مدفوع از علائمی هستند که نیاز به ارزیابی سریع پزشکی دارند.

جمع‌بندی

نوروپاتی محیطی می‌تواند اعصاب حسی، حرکتی یا خودکار را درگیر کند و از گزگز و بی‌حسی تا درد، ضعف و اختلال تعادل طیف گسترده‌ای از علائم ایجاد کند. دیابت، کمبود B12، بعضی داروها، مواد سمی، بیماری‌های التهابی، مشکلات کلیوی و عوامل ارثی از علت‌های احتمالی هستند.

تشخیص بر پایه شرح حال، معاینه عصبی و آزمایش‌های هدفمند انجام می‌شود و گاهی نوار عصب و عضله یا بررسی‌های تخصصی‌تر لازم است. درمان نیز باید متناسب با علت و شرایط فرد انتخاب شود. گزگز یا بی‌حسی مداوم، رو به افزایش یا همراه با ضعف را نباید صرفاً به خستگی یا گردش خون ضعیف نسبت داد.

اگر دچار گزگز یا بی‌حسی مداوم، درد سوزشی، ضعف عضلانی، اختلال تعادل یا علائم پیشرونده عصبی هستید، بهتر است علت زمینه‌ای به‌صورت دقیق بررسی شود. برای ارزیابی تخصصی و تعیین مسیر تشخیص و درمان می‌توانید از طریق دریافت نوبت از دکتر رضا صائبی‌راد اقدام کنید.

تجربه بالینی دکتر رضا صائبی راد جراح مغز،اعصاب و ستون فقرات:

فقط وجود علامت کافی نیست؛ الگوی توزیع علائم، سرعت پیشرفت، قدرت عضلات، رفلکس‌ها، تعادل، بیماری‌های زمینه‌ای، داروها و نتایج آزمایش‌ها یا نوار عصب و عضله باید در کنار هم بررسی شوند. یکی از نکات مهم نیز افتراق نوروپاتی محیطی از مشکلاتی مانند رادیکولوپاتی، گیر افتادن عصب یا بیماری‌های نخاعی است، زیرا مسیر درمان این شرایط می‌تواند کاملاً متفاوت باشد.