داروهای آلزایمر و حافظه؛ انواع، کاربردها، عوارض و درمان‌های جدید

نکته مهم: هر فراموشی به معنی ابتلا به آلزایمر نیست و دارویی با عنوان «قرص تقویت حافظه» که برای همه افراد مناسب باشد وجود ندارد. انتخاب درمان به علت اختلال حافظه، مرحله بیماری، وضعیت جسمی و داروهای هم‌زمان بستگی دارد. این مطلب جایگزین ارزیابی پزشک یا متخصص مغز و اعصاب نیست و داروهای آلزایمر نباید خودسرانه شروع، قطع یا جابه‌جا شوند.

اگر شما یا یکی از نزدیکانتان با فراموشی مکرر، کاهش حافظه، تکرار سؤال‌ها یا اختلال در انجام فعالیت‌های روزمره مواجه شده‌اید، بررسی تخصصی می‌تواند به تشخیص علت و انتخاب درمان مناسب کمک کند. برای بررسی مشکلات حافظه و علائم احتمالی آلزایمر، از طریق بخش نوبت دهی سایت دکتر رضا صائبی راد اقدام کنید.

آلزایمر چیست و داروهای آن چه کمکی می‌کنند؟

بیماری آلزایمر یک اختلال پیشرونده مغزی است که به‌تدریج بر حافظه، یادگیری، تفکر، قضاوت، رفتار و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره اثر می‌گذارد. آلزایمر شایع‌ترین علت دمانس است، اما هر اختلال حافظه یا فراموشی، آلزایمر محسوب نمی‌شود. مشکلات حافظه می‌توانند دلایل دیگری مانند افسردگی، اضطراب، اختلال خواب، کمبود ویتامین B12، اختلال تیروئید، عوارض دارویی، مصرف الکل، سکته مغزی، برخی بیماری‌های عصبی یا اختلال شناختی خفیف داشته باشند. به همین دلیل، مشخص کردن علت اختلال حافظه باید پیش از شروع درمان انجام شود.

داروهای مورد استفاده در آلزایمر را می‌توان به دو گروه کلی تقسیم کرد:

• داروهای کنترل‌کننده علائم: مانند دونپزیل، ریواستیگمین، گالانتامین و ممانتین که ممکن است در بعضی بیماران به حفظ موقت عملکرد شناختی یا روزمره کمک کنند.
• درمان‌های تعدیل‌کننده بیماری: مانند بعضی آنتی‌بادی‌های ضدآمیلوئید که برای گروه مشخصی از بیماران در مراحل اولیه بیماری مطرح‌اند و هدف آنها کاهش سرعت افت شناختی است.

هیچ‌یک از این داروها تضمین نمی‌کنند که حافظه کاملاً به وضعیت قبل بازگردد. درمان‌های موجود نیز برای همه بیماران مناسب نیستند و نتیجه درمان از فردی به فرد دیگر تفاوت دارد.

تفاوت آلزایمر، دمانس و فراموشی طبیعی

دمانس یا زوال عقل نام یک بیماری مشخص نیست؛ بلکه اصطلاحی برای مجموعه‌ای از اختلالات شناختی است که بر استقلال و فعالیت‌های روزانه فرد اثر می‌گذارند. آلزایمر یکی از علل دمانس و شایع‌ترین علت آن است. سکته‌های مغزی، بیماری اجسام لویی، دمانس پیشانی‌گیجگاهی و بعضی بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند باعث دمانس شوند. با افزایش سن ممکن است فرد گاهی نامی را به یاد نیاورد، محل وسیله‌ای را فراموش کند یا برای یادآوری یک موضوع به زمان بیشتری نیاز داشته باشد. در فراموشی طبیعی، اطلاعات معمولاً بعداً به خاطر می‌آیند و استقلال فرد مختل نمی‌شود. در مقابل، اختلال حافظه در آلزایمر اغلب پیشرونده است و ممکن است مدیریت پول، مصرف داروها، مسیریابی، آشپزی، تصمیم‌گیری یا شناخت افراد را دشوار کند.

علائم اولیه‌ای که به بررسی نیاز دارند

علائم اولیه در همه افراد یکسان نیستند، اما موارد زیر می‌توانند نیازمند ارزیابی پزشکی باشند:

• تکرار مداوم سؤال‌ها یا صحبت‌ها؛
• فراموش کردن اطلاعات تازه و قرارهای مهم؛
• گم کردن وسایل در محل‌های غیرمعمول؛
• مشکل در یافتن واژه‌ها یا دنبال کردن گفت‌وگو؛
• سردرگمی درباره زمان یا مکان؛
• گم شدن در مسیرهای آشنا؛
• دشواری در انجام کارهای همیشگی؛
• اختلال در مدیریت پول یا داروها؛
• تغییر محسوس در قضاوت، رفتار یا شخصیت.

وجود یک یا دو علامت به‌تنهایی تشخیص آلزایمر را ثابت نمی‌کند. تشخیص به شرح حال، معاینه، ارزیابی شناختی و در صورت نیاز آزمایش‌ها و تصویربرداری وابسته است.

آلزایمر چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پیش از تجویز داروهایی مانند دونپزیل، ریواستیگمین، گالانتامین یا ممانتین باید تا حد امکان مشخص شود که اختلال حافظه ناشی از آلزایمر است یا علت دیگری دارد. ارزیابی معمولاً با شرح حال دقیق بیمار و یکی از نزدیکان او آغاز می‌شود. زمان شروع علائم، سرعت پیشرفت، تأثیر آنها بر فعالیت‌های روزانه، تغییرات رفتاری، بیماری‌های همراه و تمام داروها و مکمل‌های مصرفی اهمیت دارند. آزمون‌های شناختی می‌توانند حافظه، توجه، زبان، جهت‌یابی، توانایی برنامه‌ریزی و حل مسئله را بررسی کنند. نتیجه یک آزمون به‌تنهایی کافی نیست و باید با سطح تحصیلات، وضعیت شنوایی و بینایی، خلق‌وخو و عملکرد روزانه فرد تفسیر شود. آزمایش خون ممکن است برای بررسی علل قابل درمان یا تشدیدکننده اختلال شناختی، مانند کمبود ویتامین B12، اختلال تیروئید، کم‌خونی یا بعضی اختلالات متابولیک درخواست شود. تصویربرداری با MRI یا CT نیز می‌تواند به بررسی سکته، توده، هیدروسفالی یا تغییرات ساختاری دیگر کمک کند. اگر درمان ضدآمیلوئید مطرح باشد، معمولاً باید وجود پاتولوژی آمیلوئید با روش مناسب تأیید شود. بررسی MRI پیش از درمان و در طول آن نیز ممکن است برای ارزیابی خطر و پایش عوارض لازم باشد. دسترسی، مجوز مصرف و پوشش بیمه‌ای این درمان‌ها بر اساس کشور و زمان متفاوت است.

داروهای آلزایمر چگونه اثر می‌کنند؟

در مغز مبتلایان به آلزایمر تغییرات متعددی رخ می‌دهد؛ از جمله کاهش فعالیت برخی پیام‌رسان‌های عصبی، اختلال ارتباط میان سلول‌های عصبی و تجمع غیرطبیعی پروتئین‌هایی مانند بتاآمیلوئید و تاو. داروها بسته به گروه خود مسیرهای متفاوتی را هدف می‌گیرند:

• افزایش دسترسی به استیل‌کولین برای کمک به ارتباط میان سلول‌های عصبی؛
• تنظیم فعالیت گلوتامات و گیرنده NMDA؛
• کنترل موقت برخی علائم حافظه، تفکر و عملکرد روزانه؛
• کاهش آمیلوئید مغز در بعضی درمان‌های جدید.

مهارکننده‌های کولین‌استراز

دونپزیل، ریواستیگمین و گالانتامین از داروهای مهارکننده کولین‌استراز هستند. این داروها تجزیه استیل‌کولین را کاهش می‌دهند. استیل‌کولین در حافظه، یادگیری و انتقال پیام میان سلول‌های عصبی نقش دارد. این گروه ممکن است در بعضی بیماران مبتلا به آلزایمر خفیف تا متوسط و در شرایط مشخص در مراحل دیگر استفاده شود. میزان سود درمان در افراد متفاوت است و ممکن است به صورت بهبود محدود، ثبات موقت یا کاهش سرعت بدتر شدن برخی علائم دیده شود. نبود بهبود آشکار نیز لزوماً به این معنا نیست که دارو هیچ اثری نداشته است؛ ارزیابی باید بر اساس شناخت، رفتار، عملکرد روزانه و تحمل دارو انجام شود.

دونپزیل (Donepezil)

دونپزیل یکی از داروهای پرکاربرد برای درمان علامتی آلزایمر است و می‌تواند در مراحل مختلف بیماری، بر اساس تشخیص پزشک، مطرح شود. این دارو ممکن است در بعضی بیماران برای مدتی به حفظ یا بهبود نسبی حافظه، توجه، تفکر و عملکرد روزانه کمک کند، اما روند بیماری را به‌طور کامل متوقف نمی‌کند.

عوارض احتمالی دونپزیل

• تهوع، اسهال یا ناراحتی معده؛
• کاهش اشتها و وزن؛
• گرفتگی عضلات؛
• اختلال خواب یا رؤیاهای واضح؛
• سرگیجه؛
• کاهش ضربان قلب یا غش در افراد مستعد.

سابقه ضربان قلب پایین، اختلال هدایت قلبی، غش، زخم یا خونریزی گوارشی، آسم و مصرف هم‌زمان داروهای کاهنده ضربان قلب باید به پزشک اطلاع داده شود.

ریواستیگمین (Rivastigmine)

ریواستیگمین نیز برای کنترل علائم شناختی به کار می‌رود. این دارو در بعضی کشورها به شکل خوراکی و چسب پوستی عرضه می‌شود. چسب پوستی ممکن است برای برخی بیمارانی که با عوارض گوارشی شکل خوراکی مشکل دارند قابل بررسی باشد، اما می‌تواند باعث تحریک پوست شود. ریواستیگمین علاوه بر آلزایمر، در شرایط مشخص برای دمانس مرتبط با بیماری پارکینسون نیز مطرح است. آشنایی با تفاوت درمان‌های این بیماری‌ها در مطلب داروهای پارکینسون و عوارض آنها ارائه شده است.

عوارض احتمالی ریواستیگمین

• تهوع و استفراغ؛
• اسهال یا درد شکم؛
• کاهش اشتها و وزن؛
• سرگیجه یا ضعف؛
• کاهش ضربان قلب؛
• قرمزی، خارش یا تحریک پوست در محل چسب.

در صورت استفاده از چسب، باید مطمئن شد چسب قبلی برداشته شده است؛ قرار دادن چند چسب می‌تواند خطر مصرف بیش از حد دارو را افزایش دهد. اگر مصرف ریواستیگمین چند روز قطع شده باشد، شروع مجدد آن ممکن است به تنظیم دوباره مقدار دارو نیاز داشته باشد.

گالانتامین (Galantamine)

گالانتامین با افزایش فعالیت سیستم کولینرژیک به کنترل علائم شناختی کمک می‌کند و معمولاً یکی از گزینه‌های آلزایمر خفیف تا متوسط است. انتخاب آن به وضعیت بیمار، تحمل عوارض، عملکرد کلیه و کبد و داروهای هم‌زمان بستگی دارد.

عوارض احتمالی گالانتامین

• تهوع، استفراغ یا اسهال؛
• کاهش اشتها و وزن؛
• سرگیجه یا سردرد؛
• ضعف؛
• کاهش ضربان قلب یا غش در افراد مستعد.

ممانتین (Memantine)

ممانتین مکانیسم متفاوتی دارد و فعالیت مسیر گلوتامات و گیرنده‌های NMDA را تنظیم می‌کند. این دارو بیشتر در آلزایمر متوسط تا شدید مطرح است و ممکن است به‌تنهایی یا همراه یک مهارکننده کولین‌استراز استفاده شود. در برخی بیمارانی که داروهای گروه قبلی را تحمل نمی‌کنند نیز پزشک می‌تواند آن را بررسی کند.

عوارض احتمالی ممانتین

• سرگیجه؛
• سردرد؛
• یبوست؛
• خواب‌آلودگی یا گیجی؛
• افزایش فشار خون در بعضی افراد.

ممانتین عمدتاً از راه کلیه دفع می‌شود؛ بنابراین کاهش عملکرد کلیه می‌تواند در انتخاب مقدار مصرف اهمیت داشته باشد. تغییر مقدار دارو باید فقط با نظر پزشک انجام شود.

دونپزیل بهتر است یا ممانتین؟

این دو دارو جایگزین ساده یکدیگر نیستند. دونپزیل فعالیت استیل‌کولین را افزایش می‌دهد، در حالی که ممانتین مسیر گلوتامات و گیرنده NMDA را تنظیم می‌کند. انتخاب میان آنها به مرحله بیماری، شدت علائم، عوارض، بیماری‌های همراه، عملکرد کلیه، ضربان قلب و درمان‌های قبلی بستگی دارد. در برخی مراحل بیماری ممکن است پزشک مصرف ترکیبی را در نظر بگیرد. بنابراین نمی‌توان یکی را «بهترین قرص حافظه برای همه بیماران» دانست.

آیا داروهای آلزایمر حافظه را کاملاً برمی‌گردانند؟

داروهای علامتی ممکن است در بعضی بیماران برای مدتی علائم شناختی یا عملکرد روزمره را بهبود دهند یا تثبیت کنند؛ با این حال، سلول‌های عصبی از دست‌رفته را به‌طور کامل بازسازی نمی‌کنند. پاسخ درمانی نیز متغیر است و باید در ویزیت‌های دوره‌ای ارزیابی شود. درمان‌های ضدآمیلوئید برای گروه محدودی از بیماران در مراحل اولیه طراحی شده‌اند و ممکن است سرعت افت شناختی را کاهش دهند، اما حافظه را به وضعیت قبل از بیماری برنمی‌گردانند و درمان قطعی آلزایمر نیستند.

بهترین قرص حافظه برای سالمندان چیست؟

پاسخ به علت ضعف حافظه بستگی دارد. اگر آلزایمر تشخیص داده شود، پزشک ممکن است بر اساس مرحله بیماری و شرایط فرد، دونپزیل، ریواستیگمین، گالانتامین یا ممانتین را انتخاب کند. این داروها برای هر سالمندی که فراموشی دارد مناسب نیستند. کمبود ویتامین B12، افسردگی، اختلال تیروئید، اختلال خواب، کاهش شنوایی، مصرف الکل و عوارض بعضی داروها نیز می‌توانند باعث کاهش حافظه شوند. درمان علت زمینه‌ای در چنین مواردی از شروع خودسرانه داروی آلزایمر یا مکمل‌های تقویت حافظه مهم‌تر است.

داروهای آلزایمر در سالمندان

بخش بزرگی از مصرف‌کنندگان داروهای آلزایمر سالمند هستند. در این گروه باید بیماری‌های همراه، عملکرد کلیه و کبد، وضعیت تغذیه، وزن، ضربان قلب، خطر زمین خوردن و تعداد داروهای مصرفی در نظر گرفته شود. دونپزیل، ریواستیگمین و گالانتامین می‌توانند باعث تهوع، کاهش اشتها و کاهش وزن شوند. این عوارض در سالمندان کم‌وزن یا در معرض سوءتغذیه اهمیت بیشتری دارند. وزن بیمار بهتر است در طول درمان پایش شود. این داروها ممکن است در افراد مستعد ضربان قلب را کاهش دهند یا باعث غش شوند. سابقه اختلال هدایتی قلب، غش و مصرف داروهایی که ضربان قلب را پایین می‌آورند باید بررسی شود. سرگیجه، گیجی و خواب‌آلودگی نیز می‌توانند خطر زمین خوردن را افزایش دهند. پلی‌فارماسی یا مصرف هم‌زمان چند دارو در سالمندان شایع است. بعضی داروهای مثانه، آلرژی، خواب، اضطراب و درد می‌توانند خود باعث گیجی یا اختلال حافظه شوند. بنابراین اضافه کردن یک «داروی حافظه» بدون بازبینی کامل فهرست داروها رویکرد مناسبی نیست.

مصرف در بارداری و شیردهی

آلزایمر معمولاً در سنین بالا ایجاد می‌شود و اطلاعات انسانی درباره مصرف دونپزیل، ریواستیگمین، گالانتامین و ممانتین در بارداری و شیردهی محدود است. به همین دلیل نمی‌توان این داروها را بدون ارزیابی فردی کاملاً ایمن دانست. فردی که داروی آلزایمر مصرف می‌کند و قصد بارداری دارد یا باردار شده است، باید درباره ادامه، تغییر یا قطع درمان با پزشک مشورت کند. در شیردهی نیز تصمیم بر اساس ضرورت درمان مادر، نوع دارو، سن و وضعیت نوزاد و گزینه‌های جایگزین گرفته می‌شود. قطع خودسرانه دارو توصیه نمی‌شود.

داروهای آلزایمر و اختلال حافظه در کودکان

بیماری آلزایمر معمول در کودکان دیده نمی‌شود. دونپزیل، ریواستیگمین، گالانتامین و ممانتین نیز داروهای معمول برای تقویت حافظه یا افزایش عملکرد تحصیلی کودکان نیستند. اگر کودک دچار کاهش تمرکز، افت تحصیلی یا مشکل حافظه شده باشد، باید عللی مانند اختلال توجه، مشکلات خواب، اضطراب، افسردگی، صرع، بیماری‌های متابولیک یا ژنتیکی، اختلال تیروئید، کمبودهای تغذیه‌ای و عوارض داروها بررسی شوند. برای آشنایی بیشتر با درمان صرع می‌توان مطلب داروهای ضدتشنج و صرع را مطالعه کرد. استفاده خودسرانه از داروهای آلزایمر برای افزایش حافظه یا عملکرد درسی کودکان می‌تواند خطرناک باشد. کاربرد پژوهشی یک دارو در بیماری‌های نادر نیز به معنی مناسب بودن آن برای مصرف عمومی نیست.

تداخلات دارویی مهم

تمام داروهای نسخه‌ای، داروهای بدون نسخه، فرآورده‌های گیاهی و مکمل‌ها باید به پزشک یا داروساز اعلام شوند. تداخل‌ها فقط به فهرست زیر محدود نیستند.

مهارکننده‌های کولین‌استراز و داروهای آنتی‌کولینرژیک

دونپزیل، ریواستیگمین و گالانتامین فعالیت کولینرژیک را افزایش می‌دهند. برخی داروهای مثانه، آلرژی، خواب و بیماری‌های روان‌پزشکی اثر آنتی‌کولینرژیک دارند و ممکن است با اثر این داروها مقابله کنند یا خود باعث گیجی و اختلال شناختی شوند. دیفن‌هیدرامین و اکسی‌بوتینین نمونه‌هایی از داروهای دارای اثر آنتی‌کولینرژیک قابل توجه هستند. این موضوع به‌ویژه در سالمندان اهمیت دارد.

داروهای کاهنده ضربان قلب

مصرف هم‌زمان مهارکننده‌های کولین‌استراز با داروهایی که ضربان قلب را کاهش می‌دهند، در بعضی افراد خطر برادی‌کاردی، سرگیجه یا غش را بیشتر می‌کند. این ترکیب همیشه ممنوع نیست، اما ممکن است به بررسی دقیق‌تر و پایش نیاز داشته باشد.

ممانتین و عملکرد کلیه

ممانتین عمدتاً از کلیه دفع می‌شود. کاهش عملکرد کلیه و بعضی تغییرات شدید در وضعیت اسیدی یا قلیایی ادرار می‌توانند دفع دارو را تحت تأثیر قرار دهند. پزشک باید از بیماری کلیوی و تمام داروهای هم‌زمان مطلع باشد.

داروهای آرام‌بخش و خواب‌آور

بنزودیازپین‌ها و برخی داروهای خواب‌آور ممکن است خواب‌آلودگی، گیجی، کاهش توجه، اختلال تعادل و خطر زمین خوردن را افزایش دهند. توضیحات تکمیلی درباره این گروه در راهنمای بنزودیازپین‌ها و داروهای خواب‌آور آمده است. آلپرازولام، لورازپام، دیازپام و کلونازپام ممکن است در بعضی افراد، به‌ویژه سالمندان، باعث اختلال حافظه و توجه شوند. این داروها نباید ناگهان قطع شوند؛ زیرا قطع ناگهانی، به‌خصوص پس از مصرف منظم یا طولانی، می‌تواند خطرناک باشد.

چه داروهایی ممکن است فراموشی یا گیجی ایجاد کنند؟

گاهی کاهش حافظه یا گیجی به آلزایمر مربوط نیست و داروهای مصرفی در ایجاد یا تشدید علائم نقش دارند. گروه‌های مهم عبارت‌اند از:

• داروهای دارای اثر آنتی‌کولینرژیک، مانند برخی داروهای قدیمی آلرژی و مثانه؛
• بنزودیازپین‌ها و برخی داروهای خواب‌آور؛
• بعضی داروهای ضدتشنج، ضدروان‌پریشی یا مسکن‌های آرام‌بخش؛
• ترکیب چند دارو که هرکدام تا حدی خواب‌آلودگی یا گیجی ایجاد می‌کنند.

وجود چنین عارضه‌ای به معنی لزوم قطع ناگهانی دارو نیست. اگر گیجی یا فراموشی جدید پس از شروع یا تغییر مقدار دارویی ایجاد شده است، فهرست کامل داروها باید توسط پزشک یا داروساز بازبینی شود.

مکمل‌ها، ویتامین‌ها و فرآورده‌های گیاهی

طبیعی بودن یک فرآورده به معنی مؤثر یا بی‌خطر بودن آن نیست. مکمل‌ها ممکن است با داروهای قلبی، ضدانعقادها، داروهای ضدپلاکت و سایر درمان‌ها تداخل داشته باشند.

جینکوبیلوبا

نتایج مطالعات جینکوبیلوبا برای حافظه یکسان نیست و این مکمل جایگزین درمان استاندارد آلزایمر محسوب نمی‌شود. به دلیل احتمال تداخل با داروهای مؤثر بر خونریزی، مصرف آن باید به پزشک اطلاع داده شود.

ویتامین E

ویتامین E به دلیل خواص آنتی‌اکسیدانی بررسی شده است، اما مصرف دوزهای بالا برای همه بیماران توصیه عمومی ندارد و می‌تواند با عارضه یا تداخل دارویی همراه باشد. مقدار مصرف نباید بر اساس تبلیغات یا توصیه غیرتخصصی تعیین شود.

ویتامین B12 و فولات

کمبود ویتامین B12 می‌تواند با اختلال شناختی همراه باشد و در صورت اثبات کمبود، اصلاح آن اهمیت دارد. با این حال، مصرف B12 یا فولات در فردی که کمبود ندارد الزاماً آلزایمر را درمان نمی‌کند.

امگا ۳ و کورکومین

اسیدهای چرب امگا ۳ و کورکومین به دلیل نقش احتمالی در سلامت مغز، التهاب و استرس اکسیداتیو مطالعه شده‌اند؛ اما شواهد کافی برای معرفی آنها به‌عنوان جایگزین درمان‌های آلزایمر وجود ندارد. در مجموع، درمان کمبود تغذیه‌ای اثبات‌شده مفید است؛ ولی مصرف مجموعه‌ای از مکمل‌ها بدون تشخیص علت اختلال حافظه ممکن است هزینه‌بر باشد و خطر تداخل یا عارضه را افزایش دهد.

درمان‌های جدید ضدآمیلوئید

برخی درمان‌های جدید برخلاف داروهای علامتی، آمیلوئید مغز را هدف قرار می‌دهند. لکانمب و دونانمب نمونه‌هایی از آنتی‌بادی‌های مونوکلونال ضدآمیلوئید هستند که در بعضی نظام‌های درمانی برای افراد منتخب مبتلا به آلزایمر اولیه، مانند اختلال شناختی خفیف ناشی از آلزایمر یا دمانس خفیف آلزایمری، مطرح شده‌اند. برای بررسی این درمان‌ها، تشخیص بالینی به‌تنهایی کافی نیست و معمولاً باید وجود آمیلوئید تأیید شود. وضعیت عمومی بیمار، MRI مغز، خطر خونریزی و داروهای مؤثر بر انعقاد نیز در تصمیم‌گیری اهمیت دارند. مجوز، شکل مصرف و دسترسی این داروها ممکن است با کشور و زمان تغییر کند. این درمان‌ها ممکن است سرعت افت شناختی و عملکردی را در گروه واجد شرایط کاهش دهند، اما بیماری را درمان قطعی نمی‌کنند، برای مراحل پیشرفته طراحی نشده‌اند و برای همه بیماران مناسب نیستند.

عارضه مهم درمان‌های ضدآمیلوئید: ARIA

یکی از عوارض مهم درمان‌های ضدآمیلوئید، ناهنجاری‌های تصویربرداری مرتبط با آمیلوئید یا ARIA است. این عارضه ممکن است به شکل تورم یا تجمع مایع در بخش‌هایی از مغز، خونریزی‌های بسیار کوچک و در موارد کمتر، عوارض جدی‌تر ظاهر شود. بسیاری از موارد ARIA بدون علامت‌اند و در MRI مشخص می‌شوند. در صورت علامت‌دار شدن، ممکن است نشانه‌هایی مانند سردرد، سرگیجه، تهوع، گیجی، تغییر بینایی، اختلال تعادل، ضعف یا تشنج ایجاد شود. به همین دلیل، MRI و پایش منظم بخشی از برنامه درمانی است. وضعیت ژنتیکی APOE ε4 می‌تواند بر خطر ARIA اثر بگذارد و ممکن است پیش از درمان درباره آزمایش ژنتیکی و پیامدهای آن با بیمار گفت‌وگو شود. مصرف داروهای ضدانعقاد، سابقه خونریزی مغزی و بعضی یافته‌های MRI نیز در ارزیابی خطر اهمیت دارند.

هشدار فوری: بیمار دریافت‌کننده درمان ضدآمیلوئید در صورت بروز سردرد شدید یا جدید، تشنج، ضعف یا بی‌حسی یک‌طرفه، اختلال گفتار، کاهش هوشیاری، گیجی ناگهانی یا تغییر بینایی باید فوراً ارزیابی اورژانسی شود. این علائم را نباید صرفاً به آلزایمر نسبت داد.

داروهای در حال توسعه برای آلزایمر

تحقیقات آلزایمر فقط به آمیلوئید محدود نیست. مسیرهای پژوهشی دیگر شامل موارد زیر است:

• پروتئین تاو: تلاش برای جلوگیری از تجمع یا انتشار غیرطبیعی تاو؛
• التهاب عصبی: تعدیل فعالیت سیستم ایمنی و التهاب مزمن مغز؛
• محافظت عصبی: افزایش مقاومت سلول‌های عصبی در برابر آسیب؛
• عملکرد سیناپس‌ها: کمک به حفظ ارتباط میان سلول‌های عصبی؛
• استرس اکسیداتیو و متابولیسم مغز: بررسی راه‌های بهبود عملکرد سلولی و تولید انرژی؛
• درمان ترکیبی: هدف قرار دادن هم‌زمان چند مسیر بیماری.

قرار داشتن یک دارو در مرحله پژوهش به معنی اثبات اثربخشی یا در دسترس بودن آن نیست. نتایج اولیه باید در مطالعات بالینی مناسب تأیید شوند.

داروهای بی‌قراری، افسردگی، اضطراب و بی‌خوابی

آلزایمر فقط حافظه را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد. اضطراب، افسردگی، بی‌خوابی، بی‌قراری، تحریک‌پذیری، توهم یا تغییرات رفتاری نیز ممکن است رخ دهند. پیش از تجویز دارو باید عللی مانند درد، عفونت، یبوست، احتباس ادرار، کم‌آبی، تغییر محیط، اختلال خواب و عوارض دارویی بررسی شوند. برای افسردگی یا اضطراب، پزشک ممکن است در شرایط مناسب یک داروی ضدافسردگی را انتخاب کند. انتخاب دارو باید فردی باشد؛ زیرا عوارضی مانند افت سدیم، افزایش خطر زمین خوردن، خونریزی یا تداخل دارویی در سالمندان اهمیت دارند. اطلاعات بیشتر در مطلب راهنمای داروهای ضدافسردگی در دسترس است. برای بی‌خوابی، ابتدا برنامه خواب، درد، تکرر ادرار، مصرف کافئین و محیط خواب بررسی می‌شود. مصرف خودسرانه داروهای خواب‌آور ممکن است گیجی، زمین خوردن و اختلال شناختی را تشدید کند. داروهای ضدروان‌پریشی ممکن است فقط در شرایط خاص، برای علائم شدید و پس از ارزیابی دقیق خطر و فایده استفاده شوند. این داروها در سالمندان مبتلا به دمانس می‌توانند با خطرهای مهم همراه باشند و درمان معمول هر نوع بی‌قراری نیستند.

اگر مصرف داروی آلزایمر فراموش شد چه کنیم؟

نحوه برخورد با دوز فراموش‌شده به نام دارو، شکل دارویی و مدت زمان گذشته بستگی دارد. برای جبران دوز فراموش‌شده نباید خودسرانه مقدار دارو را دو برابر کرد. اگر چند دوز متوالی فراموش شده یا دارو برای چند روز قطع شده باشد، پیش از شروع مجدد با پزشک یا داروساز مشورت کنید. در بعضی داروها، به‌ویژه ریواستیگمین، ممکن است لازم باشد درمان از مقدار پایین‌تری دوباره آغاز شود تا خطر تهوع و استفراغ شدید کاهش یابد.

آیا داروهای آلزایمر باید تا پایان عمر مصرف شوند؟

پاسخ برای همه بیماران یکسان نیست. داروهای علامتی معمولاً تا زمانی ادامه می‌یابند که پزشک با توجه به تحمل دارو، عملکرد شناختی، رفتار، توانایی انجام فعالیت‌های روزانه و اهداف مراقبتی، ادامه آنها را مناسب بداند. کاهش وزن، غش، ضربان قلب پایین، عوارض گوارشی شدید، تداخل‌های مهم یا تغییر اهداف درمان ممکن است باعث بازنگری شود. پیشرفت بیماری به‌تنهایی همیشه به معنی قطع فوری دارو نیست؛ از طرف دیگر، ادامه هر دارویی نیز باید به‌طور دوره‌ای ارزیابی شود. قطع ناگهانی ممکن است با بدتر شدن علائم همراه باشد و باید فقط با برنامه درمانی مشخص انجام شود.

آیا داروهای آلزایمر واقعاً روند بیماری را کند می‌کنند؟

لازم است میان داروهای کنترل‌کننده علائم و داروهای تعدیل‌کننده بیماری تفاوت گذاشت. دونپزیل، ریواستیگمین، گالانتامین و ممانتین عمدتاً برای کنترل علائم شناختی و عملکردی استفاده می‌شوند و درمان قطعی نیستند. درمان‌های ضدآمیلوئید برای گروه مشخصی از بیماران در مراحل اولیه طراحی شده‌اند و ممکن است سرعت افت شناختی و عملکردی را کاهش دهند. این داروها نیز بیماری را متوقف نمی‌کنند و انتخاب آنها به تأیید آمیلوئید، یافته‌های MRI، بیماری‌های همراه و خطر ARIA وابسته است.

برای تقویت حافظه چه کنیم؟

درمان باید بر اساس علت کاهش حافظه انتخاب شود. اگر مشکل ناشی از کمبود B12، اختلال تیروئید، افسردگی، اختلال خواب، کاهش شنوایی یا عوارض دارویی باشد، درمان عامل زمینه‌ای اهمیت اصلی را دارد. در کنار درمان پزشکی، فعالیت بدنی متناسب با توان فرد، خواب کافی، کنترل فشار خون و دیابت، ترک سیگار، فعالیت اجتماعی و درگیر نگه داشتن ذهن می‌تواند برای سلامت عمومی مغز مفید باشد. مطالعه، یادگیری مهارت، موسیقی، گفت‌وگو و فعالیت‌های اجتماعی بخشی از سبک زندگی فعال‌اند، اما جایگزین درمان ضروری نیستند.

رژیم غذایی مناسب برای حافظه و آلزایمر

هیچ ماده غذایی به‌تنهایی آلزایمر را درمان نمی‌کند یا حافظه ازدست‌رفته را بازنمی‌گرداند. با این حال، الگوهای غذایی مفید برای سلامت قلب و عروق، مانند الگوی مدیترانه‌ای یا MIND، برای سلامت مغز نیز مورد توجه‌اند. این الگوها بر سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل، مغزها، ماهی و چربی‌های غیراشباع تأکید می‌کنند و مصرف غذاهای بسیار فرآوری‌شده، قند افزوده و چربی اشباع را محدود می‌سازند. جلوگیری از سوءتغذیه اهمیت ویژه دارد. بیمار ممکن است غذا خوردن را فراموش کند، اشتهای کمتری داشته باشد یا در آماده کردن غذا مشکل پیدا کند. داروهای مهارکننده کولین‌استراز نیز ممکن است تهوع و کاهش وزن ایجاد کنند؛ بنابراین وزن، آب‌رسانی و توانایی بلع باید پیگیری شوند.

آیا می‌توان از آلزایمر پیشگیری کرد؟

هیچ روش تضمین‌شده‌ای برای پیشگیری کامل وجود ندارد، زیرا سن، ژنتیک و عوامل متعدد دیگری در بیماری نقش دارند. با این حال، کاهش عوامل خطر قابل اصلاح می‌تواند برای سلامت مغز و عروق مفید باشد.

• کنترل فشار خون، دیابت و چربی خون؛
• فعالیت بدنی منظم و متناسب؛
• ترک سیگار و محدود کردن الکل؛
• خواب کافی و درمان اختلالات خواب؛
• حفظ ارتباط اجتماعی و فعالیت ذهنی؛
• بررسی و درمان کاهش شنوایی؛
• پیشگیری از آسیب سر و زمین خوردن.

هدف این اقدامات تضمین پیشگیری نیست، بلکه کاهش عوامل خطری است که امکان اصلاح آنها وجود دارد.

چه زمانی برای اختلال حافظه باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر فراموشی به‌تدریج بیشتر شده، بر استقلال فرد اثر گذاشته یا با تغییر رفتار همراه است، ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید. تشخیص زودتر می‌تواند به شناسایی علل قابل درمان، برنامه‌ریزی مراقبت و بررسی درمان‌های مناسب در مراحل اولیه کمک کند. گیجی ناگهانی یک وضعیت متفاوت است. شروع ناگهانی گیجی، اختلال گفتار، افتادگی صورت، ضعف یا بی‌حسی یک سمت بدن، تشنج، سردرد شدید جدید، کاهش هوشیاری، تب همراه با تغییر وضعیت ذهنی یا ناتوانی ناگهانی در راه رفتن نیازمند ارزیابی فوری اورژانسی است.

جمع‌بندی

داروهای آلزایمر شامل درمان‌های علامتی مانند دونپزیل، ریواستیگمین، گالانتامین و ممانتین و درمان‌های جدیدتر ضدآمیلوئید هستند. انتخاب میان آنها به تشخیص دقیق، مرحله بیماری، بیماری‌های همراه، داروهای مصرفی، عملکرد کلیه و قلب و خطر عوارض بستگی دارد. این داروها برای هر نوع فراموشی مناسب نیستند و درمان قطعی آلزایمر نیز محسوب نمی‌شوند. خوددرمانی با دارو یا مکمل تقویت حافظه می‌تواند تشخیص علت اصلی را به تأخیر بیندازد یا باعث عارضه و تداخل شود. شروع، تغییر مقدار یا قطع درمان باید زیر نظر پزشک انجام شود.

اگر اختلال حافظه در حال پیشرفت است یا درباره داروهای آلزایمر، عوارض، تداخلات دارویی و روش‌های جدید درمان سؤال دارید، ارزیابی تخصصی می‌تواند به انتخاب درمان متناسب با شرایط بیمار کمک کند. برای دریافت مشاوره و بررسی دقیق‌تر، از طریق بخش نوبت دهی سایت دکتر رضا صائبی راد اقدام کنید.