تومور نخاع چیست؟ بررسی علائم، انواع، تشخیص و روش‌های درمان

تومور نخاع به رشد غیرطبیعی سلول‌ها در داخل نخاع یا بافت‌های اطراف آن گفته می‌شود. این تومورها می‌توانند خوش‌خیم یا بدخیم باشند و گاهی نیز از سرطان‌های بخش‌های دیگر بدن به ستون فقرات یا اطراف نخاع گسترش پیدا می‌کنند. با وجود اینکه تومورهای نخاعی نسبتاً نادر هستند، به دلیل احتمال فشار بر نخاع و ریشه‌های عصبی، تشخیص و پیگیری آن‌ها اهمیت دارد.

انواع تومور نخاع

تومورها بر اساس محل ایجاد، معمولاً در چند گروه بررسی می‌شوند:

• تومورهای داخل نخاع: در بافت خود نخاع شکل می‌گیرند؛ برای مثال برخی گلیوماها، آستروسیتوماها و اپاندیموماها.
• تومورهای خارج از نخاع و داخل پوشش آن: در بافت‌های اطراف نخاع یا ریشه‌های عصبی ایجاد می‌شوند؛ مننژیوم، شوانوما و نوروفیبروما از نمونه‌های این گروه هستند.
• تومورهای مهره‌ای: در استخوان‌های ستون فقرات ایجاد می‌شوند و ممکن است به نخاع یا اعصاب فشار وارد کنند.
• تومورهای ثانویه یا متاستاتیک: از سرطانی در بخش دیگری از بدن منشأ می‌گیرند و به ستون فقرات گسترش می‌یابند.

علائم تومور نخاع

نوع و شدت علائم به محل تومور، اندازه آن و میزان فشاری که بر نخاع یا اعصاب وارد می‌کند بستگی دارد. برخی تومورها در مراحل ابتدایی علامتی ایجاد نمی‌کنند، اما نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

• درد مداوم در گردن یا کمر
• دردی که شب‌ها یا هنگام دراز کشیدن بیشتر می‌شود
• انتشار درد به دست‌ها، پاها، قفسه سینه یا لگن
• بی‌حسی، گزگز یا کاهش حس در اندام‌ها
• ضعف عضلانی یا احساس سنگینی در دست‌ها و پاها
• اختلال در راه رفتن، هماهنگی حرکات یا تعادل
• گرفتگی یا اسپاسم عضلات
• تغییر در کنترل ادرار یا مدفوع در موارد شدید

این علائم اختصاصی تومور نخاع نیستند و در بیماری‌هایی مانند تنگی کانال نخاعی، فتق دیسک، التهاب یا آسیب نخاعی نیز ممکن است دیده شوند. بنابراین تشخیص بر اساس علائم به‌تنهایی امکان‌پذیر نیست.

علائم هشداردهنده و زمان مراجعه فوری

در صورت بروز ضعف جدید یا رو به تشدید، بی‌حسی گسترده، اختلال پیشرونده در راه رفتن، از دست دادن تعادل یا تغییر ناگهانی در کنترل ادرار و مدفوع، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است. این نشانه‌ها ممکن است به دلیل فشار قابل‌توجه روی نخاع یا اعصاب ایجاد شده باشند و تأخیر در بررسی می‌تواند خطر آسیب عصبی پایدار را افزایش دهد.

همچنین کمردرد یا گردن‌دردی که بدون علت مشخص ادامه پیدا می‌کند، با استراحت بهتر نمی‌شود، به‌تدریج تشدید می‌شود یا همراه با کاهش وزن ناخواسته و سابقه سرطان است، باید توسط پزشک بررسی شود. بیشتر کمردردها ناشی از تومور نیستند، اما تداوم یا تغییر الگوی درد نیازمند توجه است.

علل و عوامل خطر

در بسیاری از تومورهای اولیه نخاع، علت دقیق ایجاد تومور مشخص نیست. برخی شرایط ژنتیکی نادر مانند نوروفیبروماتوز نوع ۲ و بیماری فون هیپل-لیندو ممکن است احتمال برخی تومورها را افزایش دهند. در بزرگسالان، سرطان‌های پستان، ریه، پروستات، کلیه و تیروئید از سرطان‌هایی هستند که می‌توانند به ستون فقرات گسترش پیدا کنند.

داشتن یک عامل خطر به معنی ابتلای قطعی به تومور نیست و بسیاری از افراد مبتلا، عامل خطر مشخصی ندارند. سابقه پرتودرمانی در ناحیه سر، گردن یا ستون فقرات و برخی اختلالات سیستم ایمنی نیز ممکن است در ارزیابی پزشکی مورد توجه قرار گیرند.

روش‌های تشخیص تومور نخاع

پزشک ابتدا درباره محل و مدت علائم، سابقه بیماری‌ها و داروهای مصرفی سؤال می‌کند و سپس معاینه عصبی انجام می‌دهد. بررسی قدرت عضلات، حس، رفلکس‌ها، تعادل و هماهنگی حرکات می‌تواند به مشخص شدن محل درگیری کمک کند.

MRI ستون فقرات معمولاً اصلی‌ترین روش تصویربرداری برای بررسی نخاع، ریشه‌های عصبی، پوشش‌های اطراف نخاع و میزان فشار تومور است. در برخی موارد، تزریق ماده حاجب به مشاهده دقیق‌تر ضایعه کمک می‌کند. CT scan نیز ممکن است برای بررسی استخوان‌های ستون فقرات یا تکمیل اطلاعات تصویربرداری درخواست شود.

برای تعیین نوع دقیق تومور، گاهی نمونه‌برداری لازم است. نمونه بافت ممکن است در جریان جراحی یا با روش‌های انتخاب‌شده توسط تیم درمان تهیه و در آزمایشگاه بررسی شود. نتیجه آسیب‌شناسی در انتخاب روش درمان نقش مهمی دارد.

درمان تومور نخاع

برنامه درمانی باید بر اساس نوع تومور، محل آن، اندازه، سرعت رشد، میزان درگیری نخاع یا استخوان و وضعیت عمومی بیمار تنظیم شود. تصمیم‌گیری ممکن است با همکاری جراح مغز و اعصاب یا جراح ستون فقرات، متخصص انکولوژی، متخصص پرتودرمانی و تیم توان‌بخشی انجام شود.

پایش دوره‌ای

اگر تومور کوچک، آهسته‌رشد و بدون علامت باشد، پزشک ممکن است به‌جای درمان فوری، تصویربرداری و معاینه‌های دوره‌ای را توصیه کند. زمان‌بندی پایش برای هر فرد متفاوت است.

جراحی

هدف جراحی می‌تواند برداشتن کامل تومور، کاهش فشار روی نخاع یا تهیه نمونه بافت باشد. برداشتن کامل همیشه امکان‌پذیر نیست؛ زیرا جراحی در نزدیکی نخاع و اعصاب باید با توجه به خطر آسیب عصبی انجام شود. در برخی موارد، برداشتن بخشی از تومور و استفاده از درمان‌های دیگر ایمن‌تر است.

پرتودرمانی

پرتودرمانی ممکن است پس از جراحی، برای کنترل سلول‌های باقی‌مانده، یا زمانی که جراحی مناسب نیست استفاده شود. نوع و مقدار پرتودرمانی به نوع تومور و شرایط فرد بستگی دارد.

دارودرمانی

شیمی‌درمانی، درمان هدفمند یا ایمنی‌درمانی برای همه تومورهای نخاعی مؤثر یا لازم نیستند، اما در برخی تومورهای بدخیم یا متاستاتیک ممکن است در برنامه درمانی قرار بگیرند. داروهای کاهنده التهاب نیز گاهی برای کاهش تورم اطراف نخاع تجویز می‌شوند. مصرف این داروها باید فقط طبق نظر پزشک باشد.

توان‌بخشی و پیگیری

پس از درمان، برخی بیماران برای بهبود قدرت عضلات، تعادل، راه رفتن یا انجام فعالیت‌های روزمره به فیزیوتراپی و توان‌بخشی نیاز دارند. پیگیری با معاینه و MRI می‌تواند به بررسی پاسخ به درمان و احتمال عود یا رشد مجدد تومور کمک کند.

تفاوت تومور نخاع با مشکلات شایع ستون فقرات

دیسک گردن، دیسک کمر، تنگی کانال نخاعی و مشکلات مفصلی می‌توانند علائمی مشابه تومور ایجاد کنند. برای نمونه، دیسک گردن ممکن است باعث درد، گزگز یا ضعف در دست شود. تفاوت میان این بیماری‌ها معمولاً با بررسی شرح حال، معاینه عصبی و تصویربرداری مشخص می‌شود.

اگر درد یا علائم عصبی شما مداوم، پیشرونده یا همراه با نشانه‌های هشدار است، ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید. تشخیص نهایی و انتخاب درمان باید پس از بررسی کامل توسط تیم درمان انجام شود.