هیدروسفالی چیست؟ تشخیص، انواع و روش‌های درمان

هیدروسفالی چیست؟

هیدروسفالی (Hydrocephalus) که در زبان فارسی با نام آب آوردن مغز نیز شناخته می‌شود، یکی از بیماری‌های مهم مغز و اعصاب است که در آن مایع مغزی نخاعی (Cerebrospinal Fluid یا CSF) بیش از حد طبیعی در بطن‌های مغز تجمع پیدا می‌کند. این تجمع باعث بزرگ شدن بطن‌ها شده و در صورت ادامه یافتن، می‌تواند به بافت مغز فشار وارد کرده و عملکرد طبیعی سیستم عصبی را مختل کند.

برخلاف تصور رایج، در هیدروسفالی «آب» وارد مغز نمی‌شود؛ بلکه مشکل اصلی، اختلال در چرخه طبیعی تولید، گردش یا جذب مایع مغزی نخاعی است. این مایع به طور مداوم در شبکه کوروئید تولید می‌شود، از بطن‌های مغز عبور می‌کند، در اطراف مغز و نخاع جریان می‌یابد و در نهایت از طریق پرزهای عنکبوتیه وارد جریان خون می‌شود. این چرخه به طور طبیعی در تمام طول زندگی ادامه دارد و برای حفظ سلامت مغز ضروری است.

مایع مغزی نخاعی چه وظیفه‌ای دارد؟

مایع مغزی نخاعی تنها یک مایع محافظ نیست، بلکه بخش مهمی از عملکرد طبیعی مغز را بر عهده دارد. این مایع مانند یک ضربه‌گیر طبیعی، از مغز و نخاع در برابر آسیب‌های مکانیکی محافظت می‌کند، مواد مغذی را به سلول‌های عصبی می‌رساند، مواد زائد حاصل از فعالیت مغز را دفع می‌کند و به حفظ تعادل فشار داخل جمجمه کمک می‌کند.در یک فرد سالم، میزان تولید و جذب CSF تقریباً با یکدیگر برابر است. زمانی که این تعادل به هر دلیلی از بین برود، مایع در بطن‌های مغز تجمع پیدا کرده و هیدروسفالی ایجاد می‌شود.

چرا هیدروسفالی ایجاد می‌شود؟

هیدروسفالی معمولاً زمانی ایجاد می‌شود که مسیر طبیعی حرکت مایع مغزی نخاعی مسدود شود یا بدن نتواند این مایع را به میزان کافی جذب کند. در موارد نادر نیز تولید بیش از حد CSF می‌تواند عامل بیماری باشد.

این اختلال ممکن است از زمان تولد وجود داشته باشد یا در طول زندگی، در اثر بیماری‌هایی مانند تومور مغزی، خونریزی مغزی، مننژیت، ضربه به سر یا سکته مغزی ایجاد شود. به همین دلیل، هیدروسفالی یک بیماری واحد با علت ثابت نیست، بلکه مجموعه‌ای از اختلالات مختلف است که نتیجه مشترک آن‌ها تجمع غیرطبیعی مایع مغزی نخاعی است.

در صورت مشاهده علائم مشکوک به هیدروسفالی، می‌توانید از طریق صفحه رزرو نوبت جراح مغز و اعصاب برای بررسی تخصصی اقدام کنید.

آیا هیدروسفالی فقط در کودکان دیده می‌شود؟

خیر. اگرچه بسیاری از افراد هیدروسفالی را بیماری دوران نوزادی می‌دانند، اما این بیماری می‌تواند در هر سنی ایجاد شود.

در نوزادان، معمولاً علت بیماری ناهنجاری‌های مادرزادی یا اختلالات تکامل سیستم عصبی است. در کودکان و بزرگسالان، خونریزی، عفونت، تومور یا آسیب‌های مغزی از علل مهم محسوب می‌شوند. در سالمندان نیز نوعی از بیماری به نام هیدروسفالی با فشار طبیعی (Normal Pressure Hydrocephalus یا NPH) دیده می‌شود که می‌تواند باعث اختلال راه رفتن، کاهش حافظه و بی‌اختیاری ادرار شود و گاهی با بیماری‌هایی مانند آلزایمر یا پارکینسون اشتباه گرفته می‌شود.

 در این تصویر به خوبی مقایسه بطن های مغزی در حالت نرمال و در حالت هیدروسفالی انجام شده است.

بزرگ شدن بطن‌های مغز همیشه به معنای هیدروسفالی است؟

خیر. مشاهده بطن‌های بزرگ در MRI یا CT Scan به تنهایی برای تشخیص هیدروسفالی کافی نیست. در برخی بیماری‌ها مانند آتروفی مغز نیز بطن‌ها بزرگ‌تر از حد طبیعی دیده می‌شوند، اما علت آن کاهش حجم بافت مغزی است، نه تجمع مایع مغزی نخاعی.به همین دلیل، پزشک علاوه بر بررسی تصویربرداری، علائم بیمار، معاینه عصبی و در صورت نیاز آزمایش‌های تکمیلی را نیز در نظر می‌گیرد تا علت واقعی بزرگ شدن بطن‌ها مشخص شود.

چرا تشخیص زودهنگام هیدروسفالی اهمیت دارد؟

اگر هیدروسفالی در زمان مناسب تشخیص داده نشود، افزایش تدریجی فشار یا اتساع بطن‌ها می‌تواند باعث آسیب دائمی بافت مغز شود. خوشبختانه امروزه بسیاری از بیماران با روش‌هایی مانند شانت بطنی-صفاقی (VP Shunt) یا ونتریکولوستومی اندوسکوپیک کف بطن سوم (ETV) قابل درمان هستند و در بسیاری از موارد، درمان زودهنگام می‌تواند کیفیت زندگی بیمار را به طور قابل توجهی بهبود دهد.

اگر در MRI یا CT Scan بزرگ شدن بطن‌های مغز گزارش شده است، بهتر است از طریق دریافت نوبت ویزیت توسط جراح مغز و اعصاب ارزیابی شوید.

علائم هیدروسفالی چیست؟

علائم هیدروسفالی در همه بیماران یکسان نیست و به عواملی مانند سن بیمار، علت بیماری، سرعت تجمع مایع مغزی نخاعی و میزان فشار واردشده بر مغز بستگی دارد. به همین دلیل، تظاهرات بیماری در نوزادان با کودکان، بزرگسالان و سالمندان تفاوت قابل توجهی دارد. در برخی بیماران علائم به‌صورت ناگهانی ظاهر می‌شوند، در حالی که در برخی دیگر، بیماری به‌آرامی پیشرفت کرده و علائم طی هفته‌ها یا حتی ماه‌ها ایجاد می‌شوند.

تشخیص زودهنگام این علائم اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان به‌موقع می‌تواند از آسیب دائمی مغز جلوگیری کرده و شانس بهبود بیمار را افزایش دهد.

علائم هیدروسفالی در نوزادان

در نوزادان، استخوان‌های جمجمه هنوز به طور کامل به هم جوش نخورده‌اند؛ بنابراین افزایش حجم مایع مغزی نخاعی معمولاً با افزایش اندازه سر همراه می‌شود. به همین دلیل، اندازه‌گیری منظم دور سر یکی از مهم‌ترین روش‌های تشخیص زودهنگام هیدروسفالی در دوران شیرخوارگی است.

علاوه بر بزرگ شدن غیرطبیعی سر، ممکن است ملاج برجسته و سفت شود، رگ‌های پوست سر واضح‌تر دیده شوند و چشم‌ها به سمت پایین متمایل شوند؛ حالتی که به آن Sunsetting Eyes گفته می‌شود. برخی نوزادان نیز دچار بی‌قراری، خواب‌آلودگی، کاهش اشتها، استفراغ یا تشنج می‌شوند.

از آنجا که این علائم ممکن است به سرعت پیشرفت کنند، هرگونه افزایش غیرطبیعی دور سر یا تغییر در سطح هوشیاری نوزاد باید به سرعت توسط پزشک بررسی شود.

علائم هیدروسفالی در کودکان

در کودکان، با بسته شدن درزهای جمجمه، افزایش فشار داخل جمجمه بیشتر از بزرگ شدن سر خود را نشان می‌دهد. به همین دلیل، سردرد به‌ویژه هنگام صبح، تهوع و استفراغ، خواب‌آلودگی و کاهش تمرکز از علائم نسبتاً شایع هستند.برخی کودکان ممکن است دچار اختلال در تعادل، دوبینی، کاهش عملکرد تحصیلی یا تغییرات رفتاری شوند. در موارد پیشرفته‌تر، تشنج یا کاهش سطح هوشیاری نیز ممکن است دیده شود.در بسیاری از کودکان، کاهش تدریجی عملکرد در مدرسه یا تغییر رفتار، اولین علامتی است که خانواده را متوجه وجود یک مشکل عصبی می‌کند.h

علائم هیدروسفالی در بزرگسالان

در بزرگسالان، چون استخوان‌های جمجمه دیگر قابلیت اتساع ندارند، تجمع مایع مغزی نخاعی معمولاً باعث افزایش فشار داخل جمجمه می‌شود.

بیمار ممکن است از سردردهای مکرر، تهوع، استفراغ، تاری دید، دوبینی یا احساس عدم تعادل شکایت داشته باشد. با پیشرفت بیماری، اختلال در تمرکز، کاهش حافظه، خواب‌آلودگی، کاهش سطح هوشیاری و گاهی اختلال در کنترل ادرار نیز ممکن است ظاهر شوند.شدت علائم معمولاً به سرعت پیشرفت بیماری و علت زمینه‌ای بستگی دارد. برای مثال، هیدروسفالی ناشی از خونریزی مغزی معمولاً سریع‌تر از هیدروسفالی مزمن علامت‌دار می‌شود.

در برخی بیماران، انسداد مسیر گردش مایع مغزی‌نخاعی توسط تومور ایجاد می‌شود؛ برای آشنایی بیشتر⁠مقاله تومور مغزی؛ علائم، تشخیص و درمان را مطالعه کنید.

علائم هیدروسفالی با فشار طبیعی (Normal Pressure Hydrocephalus)

هیدروسفالی با فشار طبیعی یا NPH بیشتر در سالمندان دیده می‌شود و یکی از مهم‌ترین علل قابل درمان اختلال راه رفتن و کاهش عملکرد شناختی در این گروه سنی محسوب می‌شود.

این بیماری معمولاً با سه علامت شناخته می‌شود که به «سه‌گانه کلاسیک NPH» معروف هستند. اولین علامت اغلب اختلال راه رفتن است؛ به طوری که بیمار احساس می‌کند پاهایش به زمین چسبیده‌اند و برداشتن قدم‌ها برای او دشوار شده است.با پیشرفت بیماری، مشکلات حافظه و کاهش عملکرد شناختی ظاهر می‌شوند و ممکن است با بیماری آلزایمر اشتباه گرفته شوند. در مراحل بعد، اختلال در کنترل ادرار نیز به علائم بیمار اضافه می‌شود.

تشخیص صحیح این بیماری اهمیت زیادی دارد، زیرا برخلاف بسیاری از بیماری‌های تحلیل‌برنده مغز، بخشی از بیماران پس از درمان مناسب می‌توانند بهبود قابل توجهی پیدا کنند.

در این اینفوگرافی نشانه های هیدروسفالی در سنین مختلف نشان داده شده است اهمیت این نشانه ها و افتراق انها بسیار حیاتی است.

در صورت بروز سردرد شدید، اختلال تعادل یا سایر علائم مرتبط با هیدروسفالی، مراجعه سریع به پزشک اهمیت دارد؛ برای این منظور می‌توانید از طریق ⁠نوبت ویزیت دکتر رضا صائبی راد جراح مغز و اعصاب دریافت کنید.

چه زمانی باید به هیدروسفالی شک کرد؟

وجود علائمی مانند سردردهای پیشرونده، تهوع و استفراغ بدون علت مشخص، اختلال تعادل، دوبینی، خواب‌آلودگی، کاهش سطح هوشیاری یا تغییرات تدریجی حافظه و راه رفتن باید احتمال هیدروسفالی را مطرح کند؛ به‌ویژه اگر این علائم به مرور زمان شدیدتر شوند.تشخیص نهایی تنها بر اساس علائم انجام نمی‌شود و پزشک پس از معاینه عصبی، معمولاً از روش‌های تصویربرداری مانند MRI یا CT Scan مغز برای بررسی بطن‌های مغزی و علت زمینه‌ای بیماری استفاده می‌کند.

انواع هیدروسفالی

هیدروسفالی را می‌توان از جنبه‌های مختلف طبقه‌بندی کرد، اما یکی از ساده‌ترین و کاربردی‌ترین روش‌ها، تقسیم آن به هیدروسفالی مادرزادی و هیدروسفالی اکتسابی است. هیدروسفالی مادرزادی از دوران جنینی یا هنگام تولد وجود دارد یا در ارتباط با اختلالات تکاملی سیستم عصبی ایجاد می‌شود، در حالی که هیدروسفالی اکتسابی پس از تولد و در نتیجه بیماری‌ها یا آسیب‌های مختلف ایجاد می‌شود. در کنار این تقسیم‌بندی، پزشکان بر اساس نحوه اختلال در گردش مایع مغزی‌نخاعی نیز از اصطلاحاتی مانند هیدروسفالی ارتباطی و غیرارتباطی استفاده می‌کنند.

هیدروسفالی مادرزادی

هیدروسفالی مادرزادی معمولاً در دوران جنینی یا حوالی زمان تولد ایجاد می‌شود و می‌تواند ناشی از اختلالات تکاملی مغز و مسیرهای گردش مایع مغزی‌نخاعی باشد. یکی از علل شناخته‌شده آن تنگی مجرای سیلویوس است که مسیر عبور CSF بین بطن سوم و چهارم را محدود می‌کند. ناهنجاری‌های مادرزادی مانند میلومننگوسل و برخی اختلالات تکامل سیستم عصبی نیز می‌توانند با هیدروسفالی همراه باشند.

شدت بیماری در نوزادان بسیار متفاوت است. در برخی موارد، هیدروسفالی پیش از تولد در سونوگرافی تشخیص داده می‌شود و در برخی دیگر، افزایش سریع دور سر، برجستگی ملاج، بی‌قراری، استفراغ یا اختلالات چشمی پس از تولد باعث مطرح شدن تشخیص می‌شود. تشخیص و درمان زودهنگام اهمیت زیادی دارد، زیرا افزایش طولانی‌مدت فشار یا اتساع بطن‌ها می‌تواند به رشد طبیعی مغز آسیب برساند.

هیدروسفالی اکتسابی

هیدروسفالی اکتسابی پس از تولد ایجاد می‌شود و می‌تواند در هر سنی رخ دهد. در این حالت، یک بیماری یا آسیب جدید باعث اختلال در گردش یا جذب مایع مغزی‌نخاعی می‌شود. خونریزی مغزی، خونریزی زیرعنکبوتیه، مننژیت، تومورهای مغزی، ضربه به سر و برخی جراحی‌های مغز از علل مهم هیدروسفالی اکتسابی هستند.

تظاهرات بیماری به علت و سرعت ایجاد آن بستگی دارد. اگر انسداد مسیر CSF به‌صورت ناگهانی ایجاد شود، بیمار ممکن است با سردرد شدید، استفراغ، اختلال سطح هوشیاری یا سایر علائم افزایش فشار داخل جمجمه مراجعه کند. در مقابل، هیدروسفالی مزمن ممکن است به‌تدریج و با اختلال راه رفتن، مشکلات شناختی یا سایر علائم عصبی ظاهر شود.

در برخی بیماران، سکته مغزی به‌ویژه خونریزی‌های مغزی می‌تواند زمینه‌ساز هیدروسفالی باشد؛ برای آشنایی بیشتر، مقاله جامع سکته مغزی را مطالعه کنید.

هیدروسفالی ارتباطی و غیرارتباطی

از نظر مسیر گردش CSF، هیدروسفالی به دو الگوی اصلی نیز تقسیم می‌شود. در هیدروسفالی غیرارتباطی یا انسدادی، یک مانع در مسیر گردش مایع داخل سیستم بطنی ایجاد شده است؛ در حالی که در هیدروسفالی ارتباطی، مسیرهای داخل بطن‌ها باز هستند اما گردش یا جذب CSF دچار اختلال شده است.این تقسیم‌بندی در تصمیم‌گیری درمانی اهمیت زیادی دارد. برای نمونه، در برخی موارد هیدروسفالی انسدادی، ونتریکولوستومی اندوسکوپیک کف بطن سوم (ETV) می‌تواند با ایجاد یک مسیر جایگزین برای CSF گزینه درمانی مناسبی باشد، در حالی که در بسیاری از بیماران استفاده از شانت ضروری است.

هیدروسفالی با فشار طبیعی

هیدروسفالی با فشار طبیعی (Normal Pressure Hydrocephalus یا NPH) بیشتر در سالمندان دیده می‌شود و معمولاً با بزرگ شدن بطن‌ها همراه است، در حالی که فشار CSF در اندازه‌گیری‌های معمول ممکن است در محدوده طبیعی باشد. اختلال راه رفتن، کاهش عملکرد شناختی و اختلال کنترل ادرار از مهم‌ترین تظاهرات این بیماری هستند.اهمیت NPH در این است که برخلاف بسیاری از بیماری‌های تحلیل‌برنده مغز، در بیماران مناسب می‌تواند با درمان، به‌ویژه شانت‌گذاری، تا حدی یا حتی به‌طور قابل توجهی بهبود پیدا کند. به همین دلیل، تشخیص درست آن در سالمندی اهمیت زیادی دارد.

در این تصویر فرق بین دو هیدروسفالی ارتباطی و غیر ارتباطی که بسیار شایع هستند بیان شده است.

علل هیدروسفالی

هیدروسفالی زمانی ایجاد می‌شود که تعادل طبیعی میان تولید، گردش و جذب مایع مغزی‌نخاعی (CSF) مختل شود. در بعضی بیماران، مسیر عبور مایع در داخل سیستم بطنی مسدود می‌شود؛ در برخی دیگر، جذب CSF در فضای اطراف مغز به‌خوبی انجام نمی‌شود و در موارد بسیار نادر، تولید بیش از حد مایع نیز می‌تواند در ایجاد بیماری نقش داشته باشد. علت دقیق هیدروسفالی به سن بیمار و نوع بیماری بستگی دارد. 

خونریزی ناشی از سکته مغزی یکی از علل مهم اختلال در گردش مایع مغزی‌نخاعی است؛ جزئیات بیشتر را در مقاله علائم، علل و درمان سکته مغزی بخوانید.

هیدروسفالی مادرزادی

هیدروسفالی مادرزادی در دوران جنینی یا اندکی پس از تولد ایجاد می‌شود و ممکن است حاصل اختلالات تکاملی مغز یا مسیرهای گردش CSF باشد. یکی از علل شناخته‌شده، تنگی مجرای سیلویوس است که عبور مایع بین بطن سوم و چهارم را محدود می‌کند. ناهنجاری‌های لوله عصبی، از جمله اسپینا بیفیدا و برخی ناهنجاری‌های کیاری نیز می‌توانند با هیدروسفالی همراه باشند. عفونت‌های دوران بارداری نیز در برخی موارد با التهاب و آسیب تکاملی مغز جنین ارتباط دارند. در بعضی موارد، علت دقیق هیدروسفالی مادرزادی مشخص نمی‌شود. بنابراین وجود هیدروسفالی در نوزاد الزاماً به معنی وجود یک بیماری ژنتیکی مشخص نیست و تشخیص علت باید بر اساس تصویربرداری، معاینه و بررسی وضعیت تکامل عصبی انجام شود. 

تومورهای مغزی و هیدروسفالی

تومورهای مغزی می‌توانند به روش‌های مختلف باعث هیدروسفالی شوند. اگر تومور در نزدیکی بطن‌ها یا مسیرهای باریک عبور CSF قرار گرفته باشد، ممکن است جریان مایع را مسدود کند. در این حالت، مایع در قسمت‌های بالاتر از محل انسداد تجمع پیدا کرده و بطن‌ها گشاد می‌شوند.

در برخی موارد نیز تومور مستقیماً علت هیدروسفالی نیست، اما با ایجاد فشار یا تغییر ساختمان‌های اطراف، مسیر طبیعی گردش مایع را مختل می‌کند. به همین دلیل، در بیماری که هیدروسفالی همراه با یک توده مغزی دارد، بررسی دقیق محل و ماهیت توده برای انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.

از آنجا که تومورهای مغزی یکی از علل مهم هیدروسفالی هستند، مطالعه مقاله علائم، انواع، تشخیص و درمان تومور مغزیمی‌تواند اطلاعات کامل‌تری در اختیار شما قرار دهد.

خونریزی مغزی و عفونت‌های سیستم عصبی خونریزی داخل مغز یا داخل بطن‌ها می‌تواند مستقیماً مسیر CSF را مسدود کند یا باعث ایجاد لخته و التهاب در سیستم بطنی شود. از طرف دیگر، خونریزی زیرعنکبوتیه می‌تواند جذب CSF را مختل کرده و به هیدروسفالی ارتباطی منجر شود. عفونت‌هایی مانند مننژیت نیز می‌توانند با ایجاد التهاب و چسبندگی در پرده‌های مغز، گردش یا جذب مایع مغزی‌نخاعی را مختل کنند. این نوع هیدروسفالی ممکن است حین عفونت یا پس از آن ایجاد شود.

خونریزی ناشی از پارگی آنوریسم مغزی یکی از علل مهم هیدروسفالی اکتسابی است؛ برای آشنایی بیشتر، مقاله جامع آنوریسم مغزی را مطالعه کنید.

هیدروسفالی اگزواکُو (Hydrocephalus ex-vacuo)

یک نکته مهم این است که هر بزرگ‌شدگی بطن‌ها به معنای هیدروسفالی ناشی از تجمع CSF نیست. در هیدروسفالی اگزواکُو، کاهش حجم بافت مغز پس از آسیب‌هایی مانند سکته مغزی یا ضربه به سر باعث می‌شود فضای داخل جمجمه بزرگ‌تر و بطن‌ها متسع‌تر به نظر برسند. در این حالت، مشکل اصلی افزایش CSF نیست، بلکه کاهش حجم بافت مغزی است. 

در این ایفوگرافی شایع ترین علت هبدروسفالی نمایش داده شده است .خوب به انها توجه کنید.

تشخیص انواع هیدروسفالی چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص هیدروسفالی تنها بر اساس وجود بزرگ‌شدن بطن‌های مغزی انجام نمی‌شود. پزشک باید با توجه به علائم بیمار، سن، روند ایجاد علائم و یافته‌های تصویربرداری مشخص کند که هیدروسفالی وجود دارد یا خیر و در صورت وجود، چه نوعی است. معاینه عصبی و تصویربرداری مغز مهم‌ترین بخش‌های این ارزیابی هستند.

بررسی بالینی و معاینه عصبی

در ابتدا علائم بیمار و نحوه شروع و پیشرفت آنها بررسی می‌شود. وجود سردرد، تهوع و استفراغ، اختلال دید، مشکلات تعادل و راه رفتن، اختلال شناختی یا تغییر سطح هوشیاری می‌تواند پزشک را به هیدروسفالی مشکوک کند.در نوزادان و کودکان، اندازه‌گیری دور سر و بررسی رشد و تکامل عصبی اهمیت ویژه‌ای دارد. در بزرگسالان نیز ارزیابی عملکرد شناختی، راه رفتن، تعادل و معاینه عصبی می‌تواند در تشخیص کمک‌کننده باشد.

MRIمغز

MRI مغز یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای تشخیص و تعیین نوع هیدروسفالی است. MRI می‌تواند میزان گشادشدگی بطن‌ها، وضعیت بافت مغز و در بسیاری از موارد محل اختلال در مسیر گردش CSF را نشان دهد. برخی تکنیک‌های MRI همچنین می‌توانند برای بررسی جریان مایع مغزی‌نخاعی مورد استفاده قرار گیرند.

MRI به‌ویژه برای افتراق هیدروسفالی انسدادی (غیرارتباطی) از سایر انواع هیدروسفالی اهمیت دارد؛ برای مثال، در تنگی مجرای سیلویوس می‌توان الگوی گشادشدگی بطن‌ها و محل انسداد را بررسی کرد.

CT اسکن مغز

CT اسکن می‌تواند گشادشدن بطن‌ها و برخی علل انسداد مانند توده‌ها یا خونریزی داخل جمجمه‌ای را نشان دهد. CT به‌خصوص در شرایط اورژانسی که نیاز به ارزیابی سریع وجود دارد، کاربرد زیادی دارد.

چگونه نوع هیدروسفالی در تصویربرداری مشخص می‌شود؟

یکی از مهم‌ترین اهداف تصویربرداری، پیدا کردن محل انسداد یا علت اختلال گردش CSF است.

در هیدروسفالی غیرارتباطی یا انسدادی معمولاً یک انسداد در مسیر عبور CSF وجود دارد و گشادشدگی بطن‌ها در قسمت‌های بالادست انسداد دیده می‌شود. برای مثال، در تنگی مجرای سیلویوس، معمولاً بطن‌های جانبی و بطن سوم بزرگ می‌شوند.در هیدروسفالی ارتباطی، انسداد مشخصی در مسیر داخل بطنی وجود ندارد و اختلال معمولاً در گردش یا جذب CSF در خارج از سیستم بطنی رخ می‌دهد. بنابراین الگوی تصویربرداری با هیدروسفالی انسدادی متفاوت است.

اگر هیدروسفالی در اثر خونریزی زیرعنکبوتیه ایجاد شده باشد، مطالعه علائم، تشخیص و درمان آنوریسم مغزی می‌تواند اطلاعات مفیدی در اختیار شما قرار دهد.

تشخیص هیدروسفالی با فشار طبیعی (NPH)

در Normal Pressure Hydrocephalus، تشخیص فقط بر اساس بزرگ شدن بطن‌ها کافی نیست و باید یافته‌های بالینی و تصویربرداری در کنار یکدیگر بررسی شوند.

اختلال راه رفتن، مشکلات شناختی و اختلال کنترل ادرار از علائم کلاسیک این بیماری هستند. CT یا MRI می‌تواند بزرگ شدن بطن‌ها را نشان دهد و در برخی بیماران، آزمایش‌های تکمیلی مانند Lumbar Tap Test برای ارزیابی احتمال پاسخ به درمان استفاده می‌شود.

سونوگرافی در نوزادان

در نوزادان، به‌ویژه زمانی که فونتانل باز است، سونوگرافی مغز از طریق فونتانل می‌تواند به‌عنوان یک روش ساده و کم‌خطر برای بررسی هیدروسفالی استفاده شود.

در این تصویر مهم ترین ابزارهای تشخیص هیدروسفالی اورده شده که یادگیری انهابرای یک پزشک مهم است.

درمان هیدروسفالی چیست؟

درمان هیدروسفالی به عوامل مختلفی مانند نوع هیدروسفالی، علت ایجاد آن، شدت علائم، سن بیمار و وضعیت عصبی فرد بستگی دارد. هدف اصلی درمان، برطرف کردن اختلال در گردش مایع مغزی‌نخاعی، کاهش فشار واردشده بر مغز و در صورت امکان، درمان علت زمینه‌ای است. در مواردی که هیدروسفالی علامت‌دار باشد یا باعث افزایش فشار داخل جمجمه شود، معمولاً درمان جراحی مورد نیاز است.

درمان هیدروسفالی غیرارتباطی

در هیدروسفالی غیرارتباطی یا انسدادی، مشکل اصلی وجود یک مانع در مسیر عبور مایع مغزی‌نخاعی است. بنابراین درمان بر رفع این انسداد یا ایجاد یک مسیر جایگزین برای جریان CSF متمرکز می‌شود.

یکی از مهم‌ترین روش‌های درمانی در این بیماران، ونتریکولوستومی آندوسکوپیک بطن سوم (ETV) است. در این روش، جراح با استفاده از آندوسکوپ وارد بطن سوم شده و سوراخ کوچکی در کف آن ایجاد می‌کند. به این ترتیب، مایع مغزی‌نخاعی می‌تواند بدون عبور از مسیر مسدودشده، وارد فضای زیرعنکبوتیه شود. این روش در برخی بیماران مبتلا به تنگی مجرای سیلویوس و سایر انواع هیدروسفالی انسدادی می‌تواند گزینه مناسبی باشد.

در صورتی که ETV برای بیمار مناسب نباشد یا احتمال موفقیت آن پایین باشد، ممکن است از شنت مغزی استفاده شود.

شنت مغزی

شنت یک سیستم لوله‌ای است که مایع مغزی‌نخاعی اضافی را از بطن‌های مغز به قسمت دیگری از بدن منتقل می‌کند تا در آنجا جذب شود. شایع‌ترین نوع شنت، شنت بطنی ـ صفاقی یا VP Shunt است که CSF را از بطن مغز به حفره صفاق منتقل می‌کند.

شنت در بسیاری از انواع هیدروسفالی، از جمله هیدروسفالی ارتباطی و برخی موارد هیدروسفالی انسدادی، کاربرد دارد. با این حال، وجود شنت به معنای بی‌نیازی از پیگیری نیست و بیمار ممکن است در طول زمان با مشکلاتی مانند انسداد شنت، عفونت، تخلیه بیش از حد یا تخلیه ناکافی مایع مغزی‌نخاعی مواجه شود.

در برخی بیماران مبتلا به هیدروسفالی که نیاز به مراقبت پس از جراحی یا پیگیری در منزل دارند، استفاده از خدمات پرستاری در منزل می‌تواند به بهبود روند مراقبت کمک کند.

درمان هیدروسفالی ارتباطی

در هیدروسفالی ارتباطی، معمولاً انسداد مشخصی در مسیر داخل بطنی وجود ندارد و اختلال بیشتر در گردش یا جذب CSF ایجاد می‌شود. درمان بسته به علت هیدروسفالی متفاوت است و در صورت وجود عامل زمینه‌ای مانند خونریزی یا عفونت، درمان آن علت اهمیت زیادی دارد.

در بیمارانی که هیدروسفالی علامت‌دار دارند، شنت‌گذاری یکی از مهم‌ترین روش‌های درمانی است. انتخاب نوع شنت و تنظیم میزان تخلیه مایع باید متناسب با شرایط هر بیمار انجام شود.

درمان هیدروسفالی با فشار طبیعی

در هیدروسفالی با فشار طبیعی یا Normal Pressure Hydrocephalus، ابتدا باید مشخص شود که علائم بیمار واقعاً ناشی از هیدروسفالی هستند و احتمال پاسخ به درمان وجود دارد. در بیمارانی که انتخاب مناسبی برای جراحی باشند، شنت‌گذاری می‌تواند باعث بهبود علائم، به‌ویژه اختلال راه رفتن، شود.برای ارزیابی احتمال پاسخ بیمار به شنت، در برخی موارد از آزمایش‌هایی مانند Lumbar Tap Test یا روش‌های تکمیلی ارزیابی عملکرد CSF استفاده می‌شود.

درمان هیدروسفالی ناشی از تومور یا کیست

اگر هیدروسفالی در اثر یک تومور، کیست یا ضایعه فضاگیر ایجاد شده باشد، درمان باید تا حد امکان علت اصلی را نیز هدف قرار دهد. برای مثال، برداشتن توموری که مسیر گردش CSF را مسدود کرده است، ممکن است خودِ هیدروسفالی را نیز برطرف کند.

در برخی بیماران، به‌خصوص زمانی که درمان ضایعه به‌سرعت امکان‌پذیر نباشد یا فشار داخل جمجمه افزایش یافته باشد، ممکن است ابتدا از ETV، شنت یا درناژ موقت برای کنترل هیدروسفالی استفاده شود.

درمان هیدروسفالی حاد

هیدروسفالی حاد می‌تواند یک وضعیت اورژانسی باشد، زیرا افزایش سریع فشار داخل جمجمه ممکن است باعث کاهش سطح هوشیاری و آسیب جدی مغزی شود. در این شرایط، اولویت، تخلیه سریع CSF و کنترل فشار داخل جمجمه است.یکی از روش‌های مورد استفاده در چنین شرایطی درناژ خارجی بطنی یا EVD است. در این روش، یک کاتتر به داخل بطن مغز وارد می‌شود و امکان تخلیه موقت مایع مغزی‌نخاعی و در صورت نیاز پایش فشار داخل جمجمه فراهم می‌شود. پس از پایدار شدن بیمار، علت هیدروسفالی بررسی شده و درمان قطعی انتخاب می‌شود.

درمان های هیدروسفالی متنوع هستند و بر اساس موقعیت و تشخیص پزشک فرق میکنند.

اگر بیمار به دلیل هیدروسفالی دچار محدودیت حرکتی یا نیازمند مراقبت روزانه است، استفاده ازخدمات پرستاری می‌تواند کیفیت مراقبت و ایمنی بیمار را افزایش دهد.

آیا هیدروسفالی همیشه نیاز به جراحی دارد؟

خیر. وجود بزرگ‌شدن بطن‌های مغزی به‌تنهایی به این معنی نیست که بیمار حتماً به جراحی نیاز دارد. برخی بیماران ممکن است علائم قابل‌توجهی نداشته باشند و تنها تحت پیگیری و بررسی‌های دوره‌ای قرار گیرند.

با این حال، در هیدروسفالی علامت‌دار، مواردی که فشار داخل جمجمه افزایش یافته است یا شرایطی که خطر آسیب به بافت مغز وجود دارد، درمان نباید به تأخیر بیفتد.

اگر برای درمان هیدروسفالی یا بررسی نیاز به شانت یا جراحی اندوسکوپیک سؤال دارید، از طریق ⁠رزرو وقت مشاوره تخصصی دکتر رضا صائبی راد متخصص و جراح مغز  اعصاب و ستون فقرات  اقدام کنید.