سکته مغزی چیست؟
سکته مغزی یک سندرم بالینی است که با شروع ناگهانی اختلال عملکرد مغز در اثر آسیب عروقی ایجاد میشود. این آسیب ممکن است به دلیل بسته شدن یکی از شریانهای مغزی یا پارگی یک رگ خونی باشد. در هر دو حالت، بافت مغز از دریافت اکسیژن و مواد مغذی محروم شده و سلولهای عصبی به سرعت آسیب میبینند.
برخلاف تصور بسیاری از افراد، سکته مغزی یک بیماری واحد نیست؛ بلکه مجموعهای از بیماریها با مکانیسمهای متفاوت است. به همین دلیل پزشک پس از تشخیص سکته، تلاش میکند علت اصلی آن را مشخص کند تا علاوه بر درمان، از بروز مجدد آن نیز پیشگیری شود.
سکته مغزی تا چه اندازه شایع است؟
سکته مغزی دومین علت مرگ در جهان و یکی از مهمترین علل ناتوانی دائمی در بزرگسالان محسوب میشود. هر سال میلیونها نفر در سراسر دنیا دچار سکته مغزی میشوند و بسیاری از آنها برای ادامه زندگی به مراقبتهای پزشکی و توانبخشی طولانیمدت نیاز پیدا میکنند.
اگرچه این بیماری بیشتر در سالمندان دیده میشود، اما در سالهای اخیر شیوع سکته مغزی در افراد جوان نیز رو به افزایش بوده است. عواملی مانند فشار خون بالا، دیابت، چاقی، استعمال دخانیات و سبک زندگی کمتحرک نقش مهمی در این روند دارند.
اگر شما یا یکی از اعضای خانوادهتان علائم مشکوک به سکته مغزی، ضعف ناگهانی اندامها یا بیحسی یک سمت بدن را تجربه کردهاید، بهتر است در اولین فرصت برای ارزیابی توسط جراح مغز و اعصاب اقدام کنید. برای رزرو نوبت روی لینک زیر کلیک کنید
رزرو نوبت
انواع سکته مغزی
به طور کلی سکته مغزی به دو گروه اصلی تقسیم میشود.
سکته مغزی ایسکمیک
حدود ۸۵ درصد از سکتههای مغزی از نوع ایسکمیک هستند. در این حالت، یکی از رگهای مغزی توسط لخته خون یا پلاکهای آترواسکلروتیک مسدود میشود و خونرسانی به بخشی از مغز قطع میشود. این نوع سکته معمولاً در اثر بیماری عروق بزرگ، بیماری عروق کوچک یا آمبولی ناشی از قلب ایجاد میشود.
سکته مغزی هموراژیک
حدود ۱۵ درصد از بیماران دچار خونریزی مغزی میشوند. در این حالت، پارگی یک رگ باعث تجمع خون در داخل بافت مغز شده و علاوه بر قطع خونرسانی، فشار ناشی از خونریزی نیز به بافت مغز آسیب وارد میکند. فشار خون کنترلنشده مهمترین علت این نوع سکته محسوب میشود.
حمله ایسکمیک گذرا (TIA) چیست؟
حمله ایسکمیک گذرا یا TIA وضعیتی است که در آن خونرسانی مغز برای مدت کوتاهی مختل میشود و علائم عصبی معمولاً ظرف چند دقیقه تا کمتر از یک ساعت برطرف میشوند. با وجود اینکه علائم از بین میروند، TIA یک هشدار بسیار جدی برای وقوع سکته مغزی کامل در آینده است و بیمار باید هرچه سریعتر توسط متخصص مغز و اعصاب ارزیابی شود.
در این تصویر دو نوع سکته ایسکمیک و هموراژیک رو می بینید که در سمت چپ همان طور که می بینید یک لخته خون باعث انسداد شریان مغزی شده و این انسداد باعث نرسیدن جریان خون بع بافت مغزی و مرگ بافت اون منطقه شده در سمت راست شریان مغزی پاره شده و باعث تجمع خون درون بافت مغزی شده که به این نوع خونریزی ICH که به معنای خونریزی درون بافت مغزی هست گفته می شود.
عوامل خطر سکته مغزی؛ چه عواملی احتمال بروز سکته را افزایش میدهند؟
یکی از مهمترین ویژگیهای سکته مغزی این است که در بسیاری از موارد میتوان از وقوع آن پیشگیری کرد. اگرچه برخی از عوامل خطر مانند افزایش سن یا زمینه ژنتیکی قابل تغییر نیستند، اما بخش قابل توجهی از عوامل مؤثر بر سکته مغزی با اصلاح سبک زندگی، کنترل بیماریهای زمینهای و درمان مناسب قابل کنترل هستند. به همین دلیل، شناخت این عوامل نهتنها برای افراد در معرض خطر، بلکه برای همه بزرگسالان اهمیت زیادی دارد.
افزایش سن
سن مهمترین عامل خطر غیرقابل تغییر برای سکته مغزی است. با افزایش سن، دیواره رگها بهتدریج دچار تغییرات ساختاری شده و احتمال ایجاد آترواسکلروز، تشکیل لخته و خونریزی افزایش پیدا میکند. اگرچه سکته مغزی بیشتر در سالمندان دیده میشود، اما امروزه در افراد جوان نیز به دلایل مختلفی مانند بیماریهای ژنتیکی، اختلالات انعقادی و سبک زندگی ناسالم مشاهده میشود.
جنسیت
در سنین پایینتر، تفاوت خطر سکته مغزی بین زنان و مردان چندان زیاد نیست، اما عواملی مانند بارداری، پرهاکلامپسی و مصرف قرصهای جلوگیری از بارداری میتوانند خطر سکته را در برخی زنان افزایش دهند. در سنین بالاتر نیز با افزایش طول عمر، تعداد زنان مبتلا به سکته مغزی بیشتر میشود.
سابقه خانوادگی و ژنتیک
وجود سابقه سکته مغزی در بستگان درجه یک میتواند احتمال ابتلا را افزایش دهد. برخی بیماریهای ژنتیکی مانند CADASIL، بیماری سلول داسیشکل و بعضی اختلالات متابولیک نیز از علل شناختهشده سکته مغزی در افراد جوان هستند.
نژاد و قومیت
مطالعات نشان دادهاند که شیوع سکته مغزی در برخی گروههای نژادی بیشتر است. این تفاوت علاوه بر عوامل ژنتیکی، به شیوع بیشتر فشار خون، دیابت، چاقی و سایر بیماریهای زمینهای نیز ارتباط دارد.
عوامل خطر قابل تغییر سکته مغزی
خبر خوب این است که بسیاری از سکتههای مغزی با کنترل این عوامل قابل پیشگیری هستند.
فشار خون بالا؛ مهمترین عامل خطر سکته مغزی
فشار خون بالا مهمترین عامل خطر قابل اصلاح برای سکته مغزی محسوب میشود. افزایش فشار داخل رگها به مرور زمان موجب آسیب دیواره عروق، ایجاد آترواسکلروز و افزایش احتمال پارگی یا انسداد رگهای مغزی میشود.کنترل منظم فشار خون با اصلاح رژیم غذایی، کاهش مصرف نمک، فعالیت بدنی و مصرف داروهای تجویز شده میتواند خطر سکته را به طور قابل توجهی کاهش دهد.
دیابت
دیابت باعث آسیب به دیواره عروق خونی و تسریع روند تصلب شرایین میشود. بیماران دیابتی نسبت به افراد سالم چند برابر بیشتر در معرض سکته مغزی قرار دارند، به همین دلیل کنترل دقیق قند خون نقش مهمی در پیشگیری از این بیماری دارد.
بیماریهای قلبی
بیماریهایی مانند فیبریلاسیون دهلیزی (AF) یکی از مهمترین علل سکته مغزی ایسکمیک هستند. در این بیماران، لخته خون در قلب تشکیل شده و ممکن است وارد عروق مغزی شود. تشخیص بهموقع و مصرف داروهای ضدانعقاد در بیماران واجد شرایط، خطر سکته را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد.
استعمال دخانیات
سیگار کشیدن باعث آسیب به دیواره رگها، افزایش تشکیل لخته و تسریع آترواسکلروز میشود. مطالعات نشان دادهاند افراد سیگاری تقریباً دو برابر بیش از افراد غیرسیگاری در معرض سکته مغزی قرار دارند. خوشبختانه با ترک سیگار، این خطر بهتدریج کاهش مییابد.
افزایش چربی خون
افزایش کلسترول LDL موجب تشکیل پلاکهای چربی در دیواره شریانهای مغزی و کاروتید میشود. درمان با داروهای کاهنده چربی خون مانند استاتینها، بهویژه در افراد پرخطر، یکی از مؤثرترین روشهای پیشگیری از سکته مغزی است.
چاقی و کمتحرکی
اضافه وزن و فعالیت بدنی ناکافی زمینهساز بسیاری از بیماریهای مؤثر بر سکته مغزی از جمله فشار خون بالا، دیابت و اختلالات چربی خون هستند. ورزش منظم و حفظ وزن مناسب، خطر سکته را به شکل محسوسی کاهش میدهد.
مصرف الکل و مواد مخدر
مصرف زیاد الکل با افزایش خطر سکته مغزی، بهویژه خونریزی مغزی، ارتباط دارد. همچنین موادی مانند کوکائین، آمفتامین و سایر مواد محرک میتوانند باعث اسپاسم عروق، افزایش شدید فشار خون و سکته مغزی در سنین پایین شوند.
پاتوفیزیولوژی سکته مغزی؛ سکته مغزی چگونه ایجاد میشود؟
سکته مغزی زمانی رخ میدهد که خونرسانی به بخشی از مغز بهطور ناگهانی مختل شود. این اختلال ممکن است در اثر بسته شدن یک شریان توسط لخته خون یا پارگی یک رگ مغزی ایجاد شود. از آنجا که نورونهای مغز وابستگی شدیدی به اکسیژن و گلوکز دارند، تنها چند دقیقه کاهش جریان خون میتواند منجر به مرگ سلولهای عصبی و ایجاد آسیب دائمی شود.
در سکته ایسکمیک، کاهش خونرسانی باعث ایجاد ناحیهای از مغز میشود که به آن هسته انفارکتوس گفته میشود. در اطراف این ناحیه، بخشی از بافت مغز هنوز زنده است اما خون کافی دریافت نمیکند. این منطقه که پنومبرا (Penumbra) نام دارد، مهمترین هدف درمانهای اورژانسی مانند ترومبولیز و ترومبکتومی است؛ زیرا با بازگرداندن سریع جریان خون میتوان از مرگ سلولهای این ناحیه جلوگیری کرد.
در مقابل، در سکته هموراژیک، پارگی رگ باعث تجمع خون در داخل بافت مغز میشود. خونریزی علاوه بر آسیب مستقیم به بافت مغز، موجب افزایش فشار داخل جمجمه، کاهش خونرسانی و تشدید آسیب نورونها میشود.
سکته مغزی ایسکمیک
حدود ۸۵ درصد سکتههای مغزی از نوع ایسکمیک هستند. این نوع سکته معمولاً به سه مکانیسم اصلی تقسیم میشود که هر کدام ویژگیها، علت و درمان متفاوتی دارند.
بیماری عروق کوچک مغز (Cerebral Small Vessel Disease)
بیماری عروق کوچک مغز یکی از شایعترین علل سکته ایسکمیک است و معمولاً در اثر آسیب تدریجی به شریانهای بسیار کوچک مغزی ایجاد میشود. فشار خون بالا، دیابت و افزایش سن مهمترین عوامل ایجاد این بیماری هستند.
سکته کاردیوآمبولیک
در این نوع سکته، لخته خون در قلب تشکیل شده و پس از جدا شدن، وارد گردش خون مغز میشود و یکی از شریانهای مغزی را مسدود میکند.
شایعترین علت سکته کاردیوآمبولیک، فیبریلاسیون دهلیزی (Atrial Fibrillation) است. البته بیماریهای دریچهای قلب، اندوکاردیت، نارسایی قلبی و برخی ناهنجاریهای مادرزادی قلب نیز میتوانند باعث ایجاد آمبولی شوند.
این نوع سکته معمولاً بهصورت ناگهانی ایجاد میشود و اغلب با علائم شدید عصبی همراه است. به همین دلیل تشخیص و درمان سریع اهمیت زیادی دارد.
تنگی یا انسداد شریانهای بزرگ مغز، بهویژه شریان کاروتید، یکی دیگر از علل مهم سکته ایسکمیک محسوب میشود.
در این بیماران، پلاکهای آترواسکلروتیک در دیواره شریان تشکیل شده و ممکن است بهتدریج مسیر جریان خون را تنگ کنند یا باعث تشکیل لخته شوند. گاهی نیز بخشی از پلاک جدا شده و به سمت مغز حرکت میکند و باعث انسداد شریانهای کوچکتر میشود.
بیماران مبتلا به تنگی شدید شریان کاروتید ممکن است علاوه بر سکته مغزی، دچار حملات ایسکمیک گذرا (TIA) یا کاهش موقت بینایی نیز شوند.
سکته مغزی با علت ناشناخته (Cryptogenic Stroke)
در حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد بیماران، با وجود انجام بررسیهای کامل، علت مشخصی برای سکته مغزی پیدا نمیشود. به این موارد سکته کریپتوژنیک گفته میشود.
در برخی از این بیماران، بعدها مشخص میشود که علت اصلی، فیبریلاسیون دهلیزی پنهان، سوراخ بیضی باز قلب (PFO)، اختلالات انعقادی یا بیماریهای ژنتیکی بوده است. به همین دلیل انجام بررسیهای تکمیلی اهمیت زیادی دارد.
سکته مغزی هموراژیک
حدود ۱۵ درصد سکتههای مغزی ناشی از خونریزی داخل مغز هستند. اگرچه شیوع این نوع سکته کمتر است، اما معمولاً شدت بیماری و میزان مرگومیر در آن بیشتر از سکته ایسکمیک است.
خونریزیهای مغزی بر اساس محل ایجاد به دو گروه اصلی تقسیم میشوند.
خونریزی عمقی مغز
این نوع خونریزی بیشتر در عقدههای قاعدهای، تالاموس، ساقه مغز یا مخچه رخ میدهد و مهمترین علت آن فشار خون بالا است.
خونریزی لوبار
خونریزی لوبار در لوبهای مغز ایجاد میشود و در افراد سالمند اغلب ناشی از آنژیوپاتی آمیلوئید مغزی (CAA) است. این بیماری باعث رسوب پروتئین آمیلوئید در دیواره رگها شده و احتمال پارگی آنها را افزایش میدهد.
چرا تشخیص نوع سکته اهمیت دارد؟
اگرچه علائم سکته ایسکمیک و هموراژیک ممکن است مشابه باشند، اما درمان آنها کاملاً متفاوت است. داروی حلکننده لخته که برای سکته ایسکمیک استفاده میشود، در صورت وجود خونریزی مغزی میتواند وضعیت بیمار را بهشدت وخیمتر کند. به همین دلیل انجام سیتیاسکن مغز در اولین فرصت، یکی از مهمترین اقدامات تشخیصی محسوب میشود.
در این تصویر فلش ها یک تجمع خون رو در تصویر ام ار ای نشان می دهند نکته مهم این است که این نوع خونریزی که ICH نام دارد در ام ار ای به رنگ سفید دیده می شود
علائم سکته مغزی، محل درگیری مغز و روشهای تشخیص
علائم سکته مغزی به محل آسیب در مغز بستگی دارد. هر شریان مغزی ناحیه مشخصی از مغز را تغذیه میکند و بسته شدن یا خونریزی در آن باعث بروز علائم متفاوتی میشود. به همین دلیل متخصص مغز و اعصاب تنها با معاینه بیمار میتواند تا حدود زیادی محل احتمالی ضایعه را پیشبینی کند و سپس با تصویربرداری آن را تأیید نماید.
سکته در گردش خون قدامی مغز (Anterior Circulation)
گردش خون قدامی توسط شریانهای کاروتید داخلی و شاخههای آن تأمین میشود و مسئول خونرسانی بخش بزرگی از نیمکرههای مغز است.
اگر سکته در این ناحیه رخ دهد، بیمار ممکن است دچار ضعف یا فلج یک سمت بدن، کاهش حس، اختلال تکلم، انحراف چشمها، اختلال میدان بینایی یا بیتوجهی به یک سمت بدن شود. در سکته نیمکره غالب مغز، اختلال گفتار (آفازی) یکی از مهمترین علائم است.
شدت علائم به اندازه رگ درگیر و وسعت ناحیه آسیبدیده بستگی دارد؛ بنابراین ممکن است از یک ضعف خفیف دست تا فلج کامل نیمه بدن مشاهده شود.
سکته در گردش خون خلفی (Vertebrobasilar Circulation)
شریانهای مهرهای (Vertebral) و بازیلار، ساقه مغز، مخچه و لوب پسسری را خونرسانی میکنند.
سکته در این ناحیه معمولاً با علائمی مانند سرگیجه شدید، دوبینی، اختلال تعادل، تهوع، استفراغ، اختلال بلع، اختلال تکلم و کاهش سطح هوشیاری همراه است.
در موارد شدید، بیمار ممکن است دچار Locked-in Syndrome شود؛ وضعیتی که در آن فرد هوشیار است اما تقریباً هیچ توانایی حرکتی به جز حرکت چشمها ندارد.
سکتههای لاکونار
سکتههای لاکونار بر اثر انسداد شریانهای کوچک عمقی مغز ایجاد میشوند و معمولاً اندازه کوچکی دارند، اما بسته به محل ایجاد، میتوانند علائم قابل توجهی ایجاد کنند.
شایعترین تظاهرهای این نوع سکته عبارتاند از:
• ضعف خالص یک سمت بدن
• اختلال حسی خالص
• ضعف همراه با اختلال حسی
• آتاکسی همراه با ضعف اندام
• دیزآرتری همراه با ضعف دست
تکرار این سکتههای کوچک در طول زمان میتواند باعث اختلال شناختی، مشکلات حافظه، کندی راه رفتن و زوال عقل عروقی شود.
گاهی بیحسی یا ضعف دست ممکن است علاوه بر سکته مغزی، در اثر بیماریهای ستون فقرات گردنی مانند دیسک گردن نیز ایجاد شود. البته این دو بیماری از نظر علت، علائم و نحوه شروع تفاوتهای مهمی با یکدیگر دارند. اگر میخواهید با علائم، روش تشخیص و درمان این بیماری بیشتر آشنا شوید، مقاله
دیسک گردن: از اولین نشانه تا تشخیص و درمان را مطالعه کنید. بیحسی، گزگز یا ضعف دست همیشه به معنی سکته مغزی نیست و گاهی به علت فشردگی عصب مدیان در مچ دست، یعنی سندرم تونل کارپال، ایجاد میشود. آشنایی با تفاوت این دو بیماری میتواند از تأخیر در تشخیص جلوگیری کند. اگر میخواهید درباره این بیماری بیشتر بدانید، مقاله
سندرم تونل کارپال؛ علائم، تشخیص و درمان را مطالعه کنید.
علائم هشداردهنده سکته مغزی
سکته مغزی معمولاً بهصورت ناگهانی آغاز میشود. هر فردی که یکی یا چند مورد از علائم زیر را تجربه کند باید فوراً به اورژانس مراجعه کند:
• افتادگی ناگهانی یک طرف صورت
• ضعف یا بیحسی دست یا پا
• اختلال گفتار یا نامفهوم شدن صحبت کردن
• دوبینی یا کاهش ناگهانی بینایی
• سرگیجه شدید همراه با اختلال تعادل
• سردرد بسیار شدید و ناگهانی، بهویژه در خونریزی مغزی
• کاهش سطح هوشیاری
بهترین راه برای به خاطر سپردن این علائم استفاده از قانون FAST است:
F افتادگی صورت (Face)
A ضعف بازو (Arm)
S اختلال گفتار (Speech)
T زمان تماس فوری با اورژانس (Time)
مشاهده هر یک از علائم فوق نیازمند مراجعه فوری به اورژانس است. در صورتی که علائم برطرف شدهاند یا برای بررسی علت سکته، پیگیری درمان و پیشگیری از سکته مجدد نیاز به ویزیت تخصصی دارید، میتوانید از طریق صفحه رزرو نوبت پزشک اقدام کنید:

سکته مغزی چگونه تشخیص داده میشود؟
پس از معاینه عصبی، مهمترین مرحله تشخیص سکته مغزی انجام تصویربرداری است. انتخاب روش تصویربرداری به شرایط بیمار و امکانات مرکز درمانی بستگی دارد.
در اغلب بیماران، اولین بررسی سیتیاسکن بدون تزریق است که به سرعت وجود خونریزی مغزی را مشخص میکند. اگر خونریزی وجود نداشته باشد، پزشک بر اساس زمان شروع علائم و شرایط بیمار درباره درمان تصمیم میگیرد.
MRI مغز، بهویژه توالی Diffusion Weighted Imaging (DWI)، حساسترین روش برای تشخیص سکته ایسکمیک حاد است و حتی در ساعات اولیه بیماری نیز میتواند ناحیه آسیبدیده را نشان دهد.
در بیمارانی که احتمال انسداد عروق بزرگ وجود دارد، CT آنژیوگرافی یا MR آنژیوگرافی برای بررسی شریانهای مغزی انجام میشود. در برخی موارد نیز سونوگرافی داپلر شریان کاروتید و اکوکاردیوگرافی برای یافتن علت سکته درخواست میشود.
تشخیص و درمان بهموقع نقش بسیار مهمی در کاهش عوارض سکته مغزی دارد. اگر نیاز به بررسی تخصصی، تفسیر MRI یا CT اسکن و برنامه درمانی دارید، بهتر است به یک پزشک معتبر و کاردرست مراجعه کنید
چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟
سکته مغزی یک اورژانس واقعی است و درمان آن به زمان وابسته است. اگر علائم سکته کمتر از چند ساعت از شروع آن گذشته باشد، ممکن است بیمار کاندید درمانهای نجاتبخش مانند ترومبولیز وریدی یا ترومبکتومی مکانیکی باشد. هر دقیقه تأخیر باعث از بین رفتن میلیونها سلول عصبی میشود؛ به همین دلیل در صورت مشاهده علائم، نباید منتظر بهبود خودبهخود ماند.
بهبود بیماران پس از سکته مغزی تنها به درمانهای اولیه محدود نمیشود و توانبخشی نقش بسیار مهمی در بازگشت عملکرد حرکتی، بهویژه حرکات دست و اندام فوقانی، دارد. امروزه فناوریهای نوینی مانند رابط مغز و کامپیوتر (Brain-Computer Interface یا BCI) نیز در کنار فیزیوتراپی و کاردرمانی، افقهای جدیدی را برای بازتوانی بیماران ایجاد کردهاند. اگر میخواهید با این فناوری نوین بیشتر آشنا شوید، مقاله
"چگونه رابط مغز و کامپیوتر (BCI) به بازگشت حرکت دست پس از سکته مغزی کمک میکند؟ را مطالعه کنید.
برا ی دسترسی به رفرنس های اصلی این مقاله به لینک های زیر مراجعه کنید.